De Nederlandsche Geslachtsnamen in Oorsprong, Geschiedenis en Beteekenis

«En de namen der huizen gingen veelvuldig over op de personen die in die huizen woonden. Woonde de eene Govert in een huis, waar »Daniel in den Leeuwenkuil" in den gevel stond--Govert in den Leeuwenkuil--eerlang ook enkel Govert Leeuwenkuil--zoo noemde hem de openbare volksstem; terwijl de andere Govert, aan wiens huis geschreven stond: »dit es yn den Wulff", dien ten gevolge den naam kreeg van Govert de Wolf. Zeer velen van deze by- en toenamen zijn later vaste geslachtsnamen geworden. En de oorsprong en beteekenis er van kan men in dit boek zoeken en vinden--soort by soort.»

这十行是全书结构命题的完整缩影: 作者不宣布"姓来自何处", 而让读者看见一串动作依次发生——城中房子变多需要门牌与招牌, 房名需要区别住客, 住客再把房名磨成一个固定项。两个 Govert 的对称例子更狠: 一个从弗里斯兰中世纪题铭(»Daniel in den Leeuwenkuil")一路简省成 Govert Leeuwenkuil, 另一个从荷兰语房屋题字(»dit es yn den Wulff")变成 Govert de Wolf——两种语言、两种书写传统、两个姓氏, 却在同一条机制里汇合。全书的 INLEIDING(§1-3)正式提出五段式模型, INDEELING 用节号精确标出四大部二十余个子部的起讫, §11 甚至自陈"我在这里把第 28 页的父名式讲得更详尽", 结构是自我透明的; §168 收尾时再主动退回分类法之外。扣分处在于: 这是一条分类谱系而不是有对手的论证, 缺一根把人拽着走的线; 第四部把前三部材料按地理重新洗一遍, 相当程度是重复; 作者也多处直说某些条目"无须进一步解释", 结构的匀称是以牺牲单条线索的纵深换来的。故 plot 给 88。

«Een ander, te Holwert geboren, en Johannes Fokkes geheeten, dat is Johannes, de zoon van Fokke, noemde zich, als hoogleeraar te Franeker in het midden der 17de eeu, Johannes Phocylides ab Holwarda. Marten Eelkes, dat is Marten, de zoon van Eelke, een der eerste herformde predikanten te Leeuwarden, verdraaide zynen naam, nu eens tot Martinus Helius (de zon), dan eens tot Martinus Eliacus (zonnekind), namen die zeker van ydelen eigenwaan niet vry te pleiten zijn. Zekere Ulrik was predikant te Hemelum, een friesch dorp, en noemde zich nu, in zinspeling op den naam zyner standplaats, Ulricus Uranius (hemeling). Zeker ook niet zeer nederig. Het toppunt van onzin bereikte de predikant van het kleine dorpke Huins in Friesland. Hy noemde zich Tullius, Pastor Hunnorum, alsof de ingezetenen van Huins Hunnen waren.»

参考书最容易退化成一串人名, 这本却有一群几乎贯穿全书的真人。十七世纪那批把父名硬拗成拉丁希腊式的荷兰新教牧师在这里被排成一条难度递进的链: 霍尔沃特出生的 Johannes Fokkes(父名 Fokke)改成 Johannes Phocylides ab Holwarda; 吕伐登第一批改宗牧师之一的 Marten Eelkes 一会儿是 Martinus Helius(太阳)一会儿是 Martinus Eliacus(太阳之子); Hemelum 村的 Ulrik 拿驻地村名双关成 Ulricus Uranius(天上的); 顶点是小村 Huins 的牧师自称 Tullius, Pastor Hunnorum——仿佛 Huins 的住户真叫 Hunnen。作者还给出难度差的理由(前面几位至少懂拉丁), 并用一句"namen die zeker van ydelen eigenwaan niet vry te pleiten zijn"把轻蔑摆在台面上, 让读者不必自己下判断。更外圈还有另外两层人: 被引的文献权威(Förstemann、Pott、Te Winkel、Van den Bergh、Van Lennep 与 Ter Gouw、Driessen、Wybrands 等, 书目共 27 条), 以及 §168 里作者自报的采集网络——朋友寄来的地方名录、地方报纸、公职名录。扣分处在于这些人多半只是"被提及": 给出一个名字和一个动作, 没有内心、没有背景, 除 Phocylides 与 Helius 外甚至不留生卒。故 cast 给 87。

«Volledigheidshalve voeg ik hier ook eenige plaatsnamen by, aan deze namen ontleend: Alting, een gehucht by Beilen in Drente; Altikon, saamgetrokken uit Altinkhoven, een dorp in Zwitserland; Bennekom, dat is oorspronkelik Benninkheim, dorp in Gelderland (deze plaatsnaam verschilt slechts in form van den naam van het oostfriesche dorp Bingum, dat is Binningheim); Benningbroek, dorp in Noord-Holland, en Benningbrough, dorp in Yorkshire, Engeland; Bennebroek, dorp in Kennemerland; Benninghusum, dorp in Noord-Friesland; Bennighofen, dorp by Rotenburg in Hanover; Bennington, in Hertshire, Engeland, enz.»

这段是全书节奏最纯粹的样本: 八个地名一字排开, 每个后面吊一句注, 全用分号串成一条几乎不喘气的长句, 中间还要再套一层括号(点出 Bennekom 与东弗里斯兰 Bingum 只是拼写之差), 开头是作者的转场词"Volledigheidshalve"(为求完整), 结尾是一个"enz."。整本书就是这种密度——因为它一次要处理几百个条目, 而每个条目都得给方言变体、给地理定位、给来源判定(父名? 地名? 绰号?), 少一项就等于没写。于是节奏在两极之间来回摆: 要么是这种连珠炮, 高到读者必须边读边给自己编索引; 要么忽然倒回十字军时代细讲人们为什么需要绰号(line 424-454 整整一段), 一讲就是一整节。中间几乎没有过渡, 也没有一处让呼吸停下来的节奏点。雪上加霜的是作者无时无刻不在回指"zie bl. 63"(见第 63 页)、"zie § 22"(见第 22 节), 而这些页码属于原书, 与读者手上的这一版行号并不重合, 于是必须同时维护两套坐标。对查阅者这是优点, 对连读是折磨。故 pace 给 72。

«Waarom zoude ik dan my zelven dwingen om myne gedachten, gelijk zy in friesche bewoordingen, en vooral in friesche formen, in mijn friesch brein ontstaan, kunstmatig om te zetten in schoolsch-hollandsche woorden en formen? Zoo doende zoude ik zelve mijn eigen werk bederven, mijn stijl gekunsteld, stijf, gewrongen, onnatuurlik, leelik maken. En zoo dwaas ben ik niet. Ook in deze zake geldt my »Vryheid, blyheid."»

这段是本书文风的宣言, 也是一次姿态。作者先立论: 为什么要逼自己把在弗里斯兰语头脑里成形的思想, 人为改写成"学校教师的荷兰语"?理由不是排版方便, 而是伦理——硬改会让自己的作品变质, 文风变得"做作、僵硬、扭曲、不自然、难看"。他一口气数出五个贬义词, 排比之后立刻用一个短断言收住:"En zoo dwaas ben ik niet"(我还没那么傻);再补一句格言式的话"»Vryheid, blyheid""(自由、诚实)收全书的态度。他随即自证这不是地方主义: 说他写的是"goed-nederlandsch, zuiver dietsch",甚至连唯一的借词 patronymikon(他明说这是为了少用"vadersnaam"而不得不造的外来词)都主动交代。这种长句铺陈 + 短句落地的句法是全书通例。更见功力的是冷面幽默的分寸: 评一个硬把自家姓 Buddingh 解成 boetding-heer(赎罪裁判)的学者, 只写一句"Buddingh meende ook dat..."便打住;评十七世纪牧师狂造希腊名字, 用一句"Seker ook niet zeer nederig"(恐怕也算不得谦虚)替读者把讥讽说完, 从不铺陈义愤。扣分处在于长定语从句嵌套过深, 且同一腔调重复数百次后开始成为腔调本身。故 prose 给 89。

«In New-York en in den naasten omtrek van die stad wonen nog afstammelingen van de oude nederlandsche volkplanters van Nieu-Amsterdam. Zy zijn aldaar onder den naam van »Knickerbockers" bekend, dragen nog roem op hunne afkomst, en staven hunnen oorsprong door hunne nederlandsche geslachtsnamen; b. v. Van der Bilt, De Wit, Frelinghuysen, Van Buren, Suydam, Schuyler, Op de Graeff, Van Bebber, Roosevelt, enz. Door engelschen infloed zijn sommigen dezer oud-nederlandsche geslachtsnamen ook in hun voorkomen, form of spelling verengelscht; b. v. Van Buskirk, oorspronkelik zeker Van Buskerk, zoo niet Van Buschkerk of Van Boschkerk; De Young in plaats van De Jong, enz.»

这一段把取名的世界推到国境之外, 而且给出的是一张真实的地理-族裔地图。纽约一带住着新阿姆斯特丹(荷兰在北美最早的殖民地)移民的后代, 他们自称 Knickerbockers, 至今靠一串荷兰姓证明来历——Van der Bilt、De Wit、Frelinghuysen、Van Buren、Suydam、Schuyler、Op de Graeff、Roosevelt。最有洞察的是最后两句: 英语已把这些姓英化, Van Buskirk 原本是 Van Buskerk(不是 Van Buschkerk, 也不是 Van Boschkerk), De Young 原本就是 De Jong。同一个名字的两岸变体并置, 一望即知谁是先来者, 也顺手拆掉了"荷兰姓是纯血统标记"这个前提。往前几节把同一逻辑铺开: 开普殖民地与布尔共和国的荷兰裔姓(Prinsloo、Van der Merve、Myburgh、Hofmeyr、Swanepoel), 锡兰(他记下 Van der Spaar 出现在自家长辈身上), 以及 §164 里那句判断——因为贸易、海运、宗教自由与十七八世纪的荷兰繁荣, "全欧没有哪个国家有荷兰这样混杂的人口", 而荷兰境内外籍姓中七八成是法德来源, 因此"至少有一百分之一也无法收入本书";§162 又指出荷兰犹太人的姓多半并非希伯来来源, 因为希伯来语早已不再是口语而姓生于口语。这一层不是背景装饰, 正是全书的结论: 姓不是血统, 是迁徙、行当、房屋、口音与偶然留下的沉积物。故 world 给 92。

«Moge dit werk met zoo veel genoegen aanveerd worden, als waar mede het geschreven is! Maar dit is naueliks te denken. Immers byzonder veel genoegen verschafte my het opstellen van dit namenboek. Allerlei verrassende, ten deele ook belangryke uitkomsten verkreeg ik, vooral op taalkundig gebied, by myne navorschingen in deze zake. En dies leverde my mijn arbeid zoo veel genot op, dat ik hier wel mag herhalen, wat ik in 1873 schreef by 't voleindigen van mijn Algemeen nederduitsch en friesch Dialecticon. Te weten deze woorden: »de arbeid, aan mijn boek besteed, was my zoo aangenaam »(en leerrijk)", dat, waneer door een of ander ongelukkig toeval mijn handschrift, terstond na dat ik de laatste letter er van op het papier zette, was vernietigd of verloren geraakt, ik my toch voldoende voor mijn werk beloond zoude gerekend hebben, door het genot dat ik er door gesmaakt had."»

序言的入口是一记漂亮的先抑后扬。第一句是自嘲式献书: 愿读者领受的欢悦与写作时的欢悦一样多——"但这几乎不可想象"。紧接着第二句立刻翻转: "不过这几乎不可想象"正是因为编这本姓氏书给了他极大的乐趣, 让他得到许多惊讶的、乃至重要的发现, 尤其在语言学方面。然后他不举例, 而是搬出 1873 年写完《Algemeen nederduitsch en friesch Dialecticon》时说过的一句自评并原样套嵌——引文里留着一个未闭合的 » 和一个 ", 读者能看出这是从旧作搬来的, 连标点的毛病都照录。最有钩子的是最后半句: 即便手稿在写完最后一个字母的瞬间就被销毁或丢失, 他也认为自己已经得到了足够的报偿——所报偿的不是书, 而是写作时尝到的滋味。题词也先声夺人: 第一首(署名处只有一个问号)说, 想批评就只管说你能写得更好, 批评与动手之间差着十万八千里, 不会动手的人最好闭嘴; 第二首是弗里斯兰诗人 Gysbert Japicx; 第三首 Marcus van Vaernewyck 的"没有人能完美, 只有上帝"。扣分处在于: "我写得很开心"替代了任何一个具体结论作为开场, 读者要一直读到 INLEIDING 才知道这本书到底主张什么, 前二十行只有一种情绪, 没有一个可抓的事实。故 hook 给 86。

«Opsettelik heb ik uiterst weinig of ook in het geheel geen kennis genomen van het gene door onze hoogduitsche stamverwanten geschreven is over hunne geslachtsnamen, die ook grootendeels zoo nau aan de onzen verwant zijn. Zelfs het werk van Pott, [1] dat zeker te recht by onze oostelike buren als een standaard-werk over dit onderwerp beschoud wordt, en heb ik met opset nooit geraadpleegd. Ik heb het zelfs nooit gezien. [2] Men moge meenen dat deze bezorgdheid om mijn werk louter te houden en zuiver nederlandsch, overdreven is en slechts tot schade voor de volledigheid van dezen arbeid kon gedyen! Wel! ik heb nu toch de voldoening een echt eigen-nederlandsch werk mynen nederlandschen landsgenooten, mynen frieschen volksgenooten te kunnen aanbieden.»

这段是全书最值得记的方法论宣言, 而且是把带括号注文的原话照录下来。更可贵的是注文 [2] 紧跟着补了一句在当时极罕见的诚实话: 连本书第 22 页那条提到 Pott 的注, 他也不是亲眼所见, 是从 Taylor 的《Words and Places》第 125 页转抄来的——把"我没看过"写进正文, 把转抄来源写进脚注, 这是 1885 年水准的文献学诚实度。加上序言里那段语言宣言(拒绝学校派荷尔格、坚持自己的弗里斯兰拼法与语序)与身份宣告"Ik ben dan ook geen Hollander. Een Fries ben ik. Maar als zoodanig een goed Nederlander."(我不是荷兰人, 我是弗里斯兰人, 但作为弗里斯兰人我是个好荷兰人), 全书带着一种少见的"地方性主权"姿态: 既要做学术, 又拒绝为学术伪装成中央口音。同一段里他还预先挡掉了一个必然的攻击——知道有人会觉得这桩自我设限损害了著作的完备性。扣分处也实在: 正文至少四处引用 Förstemann《Altdeutsches Namenbuch》(line 1229、1307、1338、18615), 脚注 [3] 还给出"dl. II. bl. 835"这样的页码; 而脚注 [3] 的长串引证里赫然列着"Pott, Personen-namen, bl. 169, 247, 553"。所以若照字面读作"完全不看德文文献", 这句话并不成立; 更准确的读法是: 他拒绝让 Pott 的体例与结论主导自己的取舍, 却并未拒绝引证具体数据。加之他是自学成才的著作者而非受过学院训练的语言学家, 且全书对具体书证的年代与出处常常只标书名不标页(这一点在 §168 自承的限度里也能看出), 论证的严谨度与他自称的"学术标准作品"之间存在距离。故 innov 给 86。

«Trouens, opset is by deze overeenkomsten even dikwijls in het spel als toeval. Menigeen toch koos zich in 1811 eenen geslachtsnaam, die eene toespeling bevatte op het bedrijf dat hy uitoefende, of op de plaats waar hy woonde, gelijk herhaalde malen in dit werk, op verschillende plaatsen is aangetoond. En daar heden ten dage nog menig man de zelfde betrekking in de maatschappy vervult als zijn grootvader in het begin dezer eeu reeds deed, en eveneens nog menig kleinzoon heden ten dage op de zelfde plaats, in het zelfde huis woont als zijn voorvader reeds vóór hem, zoo vallen die overeenkomsten tusschen namen en persoonlike byzonderheden, vroeger opsettelik gemaakt, ook nog heden op te merken.»

收尾是全书最好的设计之一。§168 名为"Tot besluit", 作者先声明自己要跳出前面四部的分类框架, 说那样做"vermakeliker misschien, maar minder, of in het geheel niet wetenschappelik"(也许更有趣, 但更不科学), 然后全书真的就停在这一堆"偶然与故意的巧合"上: 成对的反义姓(Van Boven / Van Beneden、Onderwater / Bovenwater、Hooisma / Strooisma、Oostra / Westra)、活人与姓氏相符的例子(羊毛商 Cammenga、木料商 Houtsma、玻璃匠 Glazema、笔匠 Scheerder 与鞋匠 Schomaker、报馆主编 Goemaere 即"好消息")、姓与居住地的巧合。最妙的是 Hooisma / Strooisma 那则: 1811 年一个弗里斯兰乡下人见邻居姓 Hooisma, 误听成"干草", 就自称 Strooisma("稻草");作者随即揭穿这仍不是胡闹——Stroosma 确是父名 Strode 的正牌后裔, 而它的萨克森对应形式 Stroïnk 今天还在特温特当姓用, 于是一对半开玩笑的名字各自落进了真实的谱系里, 弗里斯兰的 Hooisma / Stroosma 与萨克森的 Hoynck / Stroink 关系完全对称。最后这一段把话收回到一个很小的画面上: 今天仍有人在从事与曾祖父在本世纪初相同的工作, 仍有人住在先人当年住的那同一座房子里。姿态谦和, 与他通篇"别去惹恼那些认为自家姓很高贵的人"的告诫首尾相扣——一个刚花了五百页拆解他人祖先的人, 最后用一句家常收场。扣分处在于: 全书的实质收束其实在倒数第二段(姓与地相符的那一串)已经完成, 最后一段是补记而非总结;其后紧跟一份 27 条的参考文献清单, 戛然而止, 没有任何仪式性的结语, 也没把他的核心主张(姓是沉积物不是血统)重新说一遍。故 ending 给 85。