Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος Β

«ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'. Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις της πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ' εκείνα τα μέρη. — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν και Αττικήν. — Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως Αθηνών. — Αποτυχία της εις Κάρυστον εκστρατείας των Ελλήνων. . . 1»
«ΔΙΑΤΡΙΨΑΝΤΕΣ δε οι Τούρκοι οκτώ ημέρας εν Γραβιά μετέβησαν εις Βοδωνίτσαν· οι δε περί τον Οδυσσέα κατέλαβαν το επί της εις Λεβαδείαν οδού χωρίον, Καστράκι, διότι προς εκείνο το μέρος ώδευαν οι πασάδες.»

二十一章的骨架就是一张没有折返的编年表, 而且目录本身已经把每章的事件清单和起始页码全部摊开: 从东希腊战事与卫城解围, 经莫奈姆瓦西亚与的黎波里察的陷落、希阿斯岛的毁灭、法兰西-阿尔巴尼亚同盟的谈判、第一次国民代表大会到科林斯政府的建立, 再到雅典卫城的交付、阿黎奥帕果斯之乱、苏利与佩塔的血战, 最后落到梅索隆吉的围城与 Bryonis 西征的失败。每章只做一件事, 边界干净, 读者随时知道自己在哪一年。扣分处有两层: 其一, 编年体必然有若干只有两三页的过场章, 这些章在目录里和主战场并列, 权重失真; 其二, 更重要的是这一卷没有把事件串起来的线索——它不停下来解释「法兰西-希腊同盟为什么破裂」「为什么卫城终于交出去」, 只是把事情按顺序摆好, 分析要留给读者。故 plot 给 90。

«Γκούρας, ο Σκαλτσάς και ο Σαφάκας, οπλαρχηγός των Κραβάρων, έχοντες οι τρεις 1200 συνήλθαν εις τον Αετόν άνωθεν του Πατρατσικίου επί της Οίτης ίνα πέσωσιν εκείθεν εις την πόλιν, συνεννοηθέντες και μετά του Μήτσου Κοντογιάννη.»
«τότε άγνωστος άνθρωπος εγνώσθη μετά ταύτα. Ήτον Ιωαννίτης και ωνομάζετο Γιάννης Γούναρης· ηκολούθει δε τον Βρυώνην ως κυνηγός του και συνείθιζε να κυνηγά ανυπόπτως προς τα άκρα της λίμνης θαλασσοπούλια. Ο Βρυώνης έμαθεν ότι ούτος ανεκάλυψε το μυστικόν, και μη δυνηθείς να τον συλλάβη φοβηθέντα και μείναντα εν Μεσολογγίω μετά την αποτυχίαν των Τούρκων, έσφαξεν επί της εις Άρταν επανόδου του, επί τη επιμόνω απαιτήσει των συνεκστρατευσάντων και παθόντων, την εκεί γυναίκα και τα παιδία του.»

这本书的人物系统接近编年史应有的上限: 每个人入场都带着官职、地域与所属派系, 不需要作者额外介绍——奥德修斯(Οδυσσεύς)作为冒险家与 Pravio 地方部队的两面人物出现在 Πατρατσίκι 突袭战里, 古拉斯、斯卡尔察斯、萨法卡斯三人合计一千二百人从 Oitis 山上打下去, 梅措斯·孔托扬尼斯的名字紧跟着; 火攻线上是 Hydra 的米奥利斯(他同时指挥全 Hydra 舰队)、埃夫罗斯的安德烈亚斯·皮皮诺斯与萨摩斯的康斯坦丁·卡纳里斯; 敌方则从 Kiose-Mehmet帕夏、Hurshid 到扬纳的 Ali 帕夏层层铺开; 连告密者都留了完整的后半生。最见功力的是尾注: 凡正文未交代的下落都补在按章分条的尾注里, 最末一条写 Giannis Gounaris——他原是 Bryonis 的猎人、捕湖边海鸟为生, 告密后被同行的军官在 Arta 杀掉, 事后独自隐居到死, 靠行乞与零星施舍度日, 还重建了梅索隆吉与 Vrachori 之间 Clisoura 那座圣母显现教堂, 直到死在那儿。扣分处在于这些人格多服务于军事调度, 性格让位于职能。故 cast 给 94。

«ανεφάνησαν αίφνης οι κρυπτόμενοι 800, και πολλοί αυτών ανέβησαν δι' ων έφεραν κλιμάκων εις το τείχος, όπου έστησαν δύο ή τρεις σημαίας· δύο δε σημαιοφόροι ετινάχθησαν και εντός του οχυρώματος και σκοτώσαντες δύο τρεις συνελήφθησαν.»
«Η ήττα μεταβάλλει πολλάκις τους φίλους εις εχθρούς, και η νίκη τους εχθρούς εις φίλους.»

编年史的速度感在本卷里是可以直接测量的: 有的段落是几句写完一整年, 有的段落要花十几页写一次夜袭。梅索隆吉这一夜就是慢的典型——八百名掷弹兵在堑壕里伏到天将亮, 拂晓前一时从两端同时开火, 希腊守军把两个举旗的当场砍死、另抓了两个活的, 攻击持续三小时, 最后守军出城从墙下捡回十二面被扔在地上的旗子并剥了死者的装备, 敌我死伤是五百比四。这类段落之所以能读, 是因为作者给每个动作配了确切的数字(八百、三小时、十二面旗、五百、四), 读起来像战报而不像史论。另一端是极快的过场: 若干战间期以「Μάιος」「Ιούνιος」开头一气写完一次失败的海战(伪装的纵火船没有烧起来, 希腊舰队连夜脱离)。扣分处在于两个大转折被压得太扁: 法兰西-阿尔巴尼亚同盟从谈判到破裂、以及第一次国民代表大会到科林斯政府的合法性转换, 都只有寥寥数行。故 pace 给 86。

«μόνη γαρ αύτη χωρίς βλάβης από παντός καιρού και περιστάσεως κριτάς αληθινούς αποτελεί του βελτίονος.»
«Η ΠΟΛΙΣ του Μεσολογγίου κείται μεταξύ των δύο ποταμών, του Ευήνου (Φίδαρη) και του Αχελώου (Άσπρου)· απέχει δε του μεν πρώτου 6, του δε δευτέρου 12 μίλια, και 4 της νοτίου υπωρείας του Αρακύνθου (Ζυγού)»

书吏体希腊语在这部书里不是装饰而是工具: 动词前置与分词串行让作者能在同一句里同时推进两支部队与两个方向, 而不丢主语; 被动语态让军事报告的客观感自然产生, 不必额外声明立场; 结果就是全卷二十一章走下来, 场面调度始终不乱。真正见功力的细节在脚注里: 作者给每个地名都配上古名与现代希腊俗名(Evinos 即 Fidaris、Acheloos 即 Aspros、Arakynthos 即 Zygos), 给每个土耳其官职配希腊文原词(Σερασκέρ πασάς、καπητάμπασας、μπεης、δερβεντζής), 这种逐词校对的密度说明作者是把这部书当作工具书在做。但这套文体也有代价: 凡死难、背叛、政治失误都被压进中性语汇, 读者的判断必须自己从数字与行动里补出来。扣分处恰在于全书最精彩的几段不是他自己的行文——希阿斯一整段、梅索隆吉夜袭, 以及卷末那段民谣, 都是他引来的旧编年史与无名氏的歌。故 prose 给 88。

«Οι Έλληνες, και κατ' εξοχήν οι προ των θυρών της Ηπείρου Στερεοελλαδίται, ησθάνθησαν όλον το μέγεθος του μέλλοντος αγώνος. Όσον το όνομα του Αλή ήτο μέγα και φοβερόν, τόσον η πτώσις του εδόξασε τον νικητήν του Χουρσήδην, και η έως τότε μεταξύ αυτού και του Αλή διηρημένη Αλβανία υπετάχθη όλη εις τας διαταγάς του, και όλη η Ήπειρος, η επί πολλά έτη μη σεβομένη τόσον τα πρόσταγμα του σουλτάνου, όσον το απλούν νεύμα του Αλή, έπεσε και επροσκύνησε τον Χουρσήδην· το Σούλι μόνον αντείχεν εξ αιτίας της σφαλεράς και δολίου πολιτικής του προκατόχου του Πασόμπεη, αλλά και αυτό εκλονίζετο.»
«ηκολούθει δε τον Βρυώνην ως κυνηγός του και συνείθιζε να κυνηγά ανυπόπτως προς τα άκρα της λίμνης θαλασσοπούλια. Ο Βρυώνης έμαθεν ότι ούτος ανεκάλυψε το μυστικόν, και μη δυνηθείς να τον συλλάβη φοβηθέντα και μείναντα εν Μεσολογγίω μετά την αποτυχίαν των Τούρκων, έσφαξεν επί της εις Άρταν επανόδου του, επί τη επιμόνω απαιτήσει των συνεκστρατευσάντων και παθόντων, την εκεί γυναίκα και τα παιδία του.»

这一维之所以最厚, 是因为作者复原的不只是战场而是奥斯曼-希腊交界处的整套运作机制。军事层面: 帕夏门里的交接流程、海军总司令在爱琴海与亚洲海岸之间的调动、希腊海军在 Hydra/Spetses/Psara 三港的分舰队体制与对土耳其商船的劫掠、欧洲舰队在地中海的两宗希腊债券问题、以及希阿斯作为欧洲商船市场被袭击时的国际反应。行政层面: Ali 帕夏死后整块埃皮鲁斯归附 Hurshid, 作者写清了这条权力转移的政治含义(一位多年不理会苏丹敕令、只等 Ali 一个手势的帕夏倒台, 对爱奥尼亚一侧的希腊人来说等于整个战争的规模被改写)。地方层面则是本书最独特的一手: 它反复记录了一种地方政治技术——把女儿许配给土耳其人以换取家庭在战乱中的通行证豁免, 希腊方面的第 ΛΔ' 章标题里就有「Baptism of the Mohammedans」(给穆罕默德教徒施洗) 与「特里冯米人的秘密申请英国保护」这样的条目, 说明希腊城邦国家的边界在这场战争里是被婚姻和洗礼反复重划的。扣分处是这套世界几乎完全是男性的, 帕夏、总督、舰长、头目, 女性只在被许配与被掳的条目里出现。故 world 给 95。

«Καλλίστην παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν βίον την εκ της πραγματικής ιστορίας περιγιγνομένην»
«ΔΙΑΤΡΙΨΑΝΤΕΣ δε οι Τούρκοι οκτώ ημέρας εν Γραβιά μετέβησαν εις Βοδωνίτσαν»

题名页上引 Polybius 的这句话是全书最好的入口: 它把这部书从「爱国者的纪念册」重新定位成「政治教育书」——最好的教育是从真实历史中得来的经验, 因为只有它能在任何时代任何情况下都不受损害地产生出对更善者的真实判断者。这句话同时规定了读者的任务和作者的责任, 而且它属于被引的古典权威, 放在 1888 年的雅典语境里还有一层反讽的分量: 这部为民族事业写的书, 自己把自己定位成一份政治教材。扣分处完全在正文的入口: 第一章第一句直接把读者丢进一次已经进行中的行动(土耳其军在 Gravia 停留八日后移向 Vodonitsa), 没有年份、没有方位、没有人物介绍; 新读者只能靠目录里那一长串 Πάτρατσίκι、Ακροπόλις、Κάρυστος、Ψαρά、Χίος 的地名硬撑。故 hook 给 86。

«διεσώθησαν (ε). Τοιουτοτρόπως η περίφημος Χίος, η νήσος της τρυφής, του πλούτου και της πολυανθρωπίας, έγεινε τόπος ερημώσεως και δακρύων· η δε φρικτή καταστροφή της, καταστροφή καταστροφών, είναι η τρανωτέρα και αψευδεστέρα απόδειξις της μανιώδους θηριωδίας των Τούρκων όχι κατά ενόπλων, ή πολεμίων, ή αποστατών, αλλά κατά της χριστιανωσύνης και της ανθρωπότητος. Αλλ' αν η πολυπαθής αύτη νήσος δεν ωφέλησε τον αγώνα ζώσα, τον ωφέλησε πεσούσα, διότι επί τη φρικτή πτώσει της, εξέστη και ηγανάκτησεν όλος ο χριστιανικός κόσμος και είδεν οφθαλμοφανώς, ότι οι Τούρκοι ώμοσαν την εξολόθρευσιν της ελληνικής φυλής, ότι η αμνηστεία των ήτον επιβουλή και η φιλανθρωπία των απάτη,»
«ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ. (α.) Μετά την άλωσιν της Λεβαδείας ανέφερεν εις την Πύλην ο Κιοσέ - Μεχμέτπασας εν ασιανή μεγαλορρημοσύνη, ότι εφονεύθησαν τρισχίλιοι Έλληνες, οι μεν διά σιδήρου, οι δε διά πυρός. (β) Ο πρόξενος ούτος ηγαπάτο και ετιμάτο δικαίως υπό των Ελλήνων, ευμενής φανείς προς τον αγώνα των απ' αρχής μέχρι τέλους.»

这部书在 1850 年代已经做到的事, 到 1888 年作者回头修订时被推到了极致, 那就是**史料工程**: 全卷一千四百行尾注逐章分条, 凡数据、条约、异说都挂上出处, 第一章开篇的注就把《库伊纳尔条约》第七与第十七条的希腊文原文抄了出来, 使读者可以逐条追回一手文书; 而作者在第三版里主动加注、重写、并修正 1850 年代作为参战者的偏狭, 这本身就是 19 世纪史学自我修订的标本。另一层创新在体裁: 他把旧编年史的原文整段嵌进正文(希阿斯一节的死亡与被掳人数——三万基督徒、二万三千被杀、四万七千被掳为奴——正出自这样一段旧编年史, 并挂 (ε) 号注), 于是读者能同时看到当事时代的记述与 1888 年的评断并置。扣分处也正是这一点: 希阿斯一节随即把奥斯曼的行为定性为对基督教与人性的野蛮暴行的最有力最不可否认的证明, 这样的判词在今天的史学标准下已不可为继——方法的精密与结论的党派性并存。故 innov 给 87。

«πώς πολεμά με την Τουρκιά, με τέσσαρους πασάδαις· πέφτουν η μπόμπαις σα βροχή, η μπάλαις σα χαλάζι, κι' αυτό το λιανοτούφεκο σαν άμμος της θαλάσσης· κλαίουν μαννούλαις για παιδιά, γυναίκες για τους άνδραις, κλαίει κι' η μαύρη μας η γη πώχασε τη σπορά της»
«ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ.»

这一卷的收尾在形式上是被动的、甚至是残破的: 叙事在一句「Οι Τούρκοι,」上戛然而止, 因为原书第 274-275 页在作者手边就已经缺失(卷首转录者制注与正文中两处方括号都标明了这一点); 剩下的只有一段无名的希腊民谣, 用一种乡野的比喻讲四个帕夏的仗: 炮子像雨点一样落, 小球像冰雹一样碎, 这挺连发的机枪像海里的沙子, 然后是女人在她们的男人出征时哭、黑土地在播下的种子被踩烂时哭。它是全书唯一没有经过书吏体驯化的声音, 也因此是唯一真正属于民众的声音——而作者选择让它而不是自己的句子来结束第二卷, 等于承认了史料的边界。再往前一步, 卷末的最后一场是梅索隆吉夜袭: 八百掷弹兵三小时被击退, 敌我死伤五百比四, 作者在战报之后只加了一句格言(失败常把友人变成敌人, 胜利把敌人变成友人), 没有评论。扣分处正在于断得突然: 作为卷终它既无收束也无过渡, 读者要自己判断这算残缺还是算诚实。故 ending 给 84。