Η Νοσταλγός

«Δεν έγεινε πλέον λόγος περί επιστροφής εις τον λιμένα. Προς τι; Ήτο προφανές του λοιπού ότι έπλεον «εις τα πέρα βουνά».»
«— Θέλεις να πας στους γονείς σου, ψυχίτσα μου; Καλά θα κάμης! Καρτέρει νάρθω κ' εγώ, να σε συνοδεύσω ως εκεί, μήπως κακοπαθήσης στο δρόμο, μοναχή σου, αγάπη μου!»

这一卷的结构智慧不在某一篇里, 而在十篇的排布: 每篇都是「缺一个人」起步——首篇缺的是船主, 第七篇缺的是一只小山羊, 第十篇缺的是儿子出海未归——然后让一场风暴、一场仪式或一个鬼把缺口撑到最大, 最后用归还、失语、溺毙或婴儿落地收束。首篇的推进尤其干净: 月夜一句「我真想上船到那边去」种下欲望, 偷船是实现, 六桨大船是代价, 而丈夫驾船追到滩上那一刻把追捕变成了同行, 全篇的悬念在四行内自行解除却把情绪留住。扣分处在于全卷没有一条人物线贯穿: 十篇之间只有题材和岛屿相接, 靠并置而非递进造势, 所以它是一册好的选集, 不是一部有整体建筑的长篇。故 plot 给 91。

«Ο νέος εμειδίασε. Μπάρμπα-Μοναχάκης ήτο το όνομα του συζύγου της. Λιαλιώ εκαλείτο η ιδία.»
«Εις του Γιάννη της Παντελούς το στενό έβγαινε μία Καντίνα με τον λευκόν φερετζέν και το γιασμάκι της και τούτο πολύ συχνά, σχεδόν κάθε μήνα. Την είδε δύο φοραίς με τα μάτια της η γρηά Παντελού, και ο υιός της ο Γιάννης, και διάφοροι άλλοι γείτονες. Ήτον ένα &κατάλυμα&, παλαιά οικία καταρρεύσασα, χωριζομένη διά του στενού από της οικίας εν ή κατωκει η γραία μετά του υιού της και της νύμφης της, είτα ένας αυλόγυρος έρημος, μ' ένα φούρνον τον οποίον από πολλού έπαυσε να &κολλά& η γερόντισσα και δύο ετοιμόρροποι οικίσκοι ακατοίκητοι, όλα έρημα και σκοτεινά.»

这一卷的人物不是被描写出来的, 而是被称呼出来的——帕皮迪亚曼提斯的第一笔往往不下定义, 而是给名字: 女人一开口就被告知她男人叫 μπάρμπα-Μοναχάκης, 她自己叫 Λιαλιώ, 而 μπάρμπα 这个前缀在她五六岁发烧时就已经叫出口, 一叫三十年, 这个词本身就装着她的整个人生。《那被击中的女人》更进一步, 把鬼魂 Καντίνα 写成一个有房产纠纷的邻居: 她住在一条隔开两家的塌了的老宅里, 她到底属于谁、那间被称作 «χαρέμι» 的房子当年属于一个土耳其人, 都被写进她的出场白里, 于是鬼故事立刻长出了地契与产权。整套称呼系统也精确到亲疏: 铁匠被叫 «μάστρο-Πανάγο»(line 2312), 结婚才半年的小两口互称 «Αλοί-α», 而老人之间只用 «μπάρμπα» 加本名。扣分处是每篇只活三五人, 大量配角(牧羊人的孩子、水手的邻座、教区执事)只承担一个动作便消失。故 cast 给 91。

«Εν τούτοις, οφθαλμοφανώς, η σκαμπαβία εκέρδιζε δρόμον επί της βαρκούλας. Έτρεξαν ακόμη, έτρεξαν πολύ, και πάντοτε, η σκαμπαβία εκέρδιζε δρόμον, και πάντοτε πλησιεστέρα εφαίνετο, εωσότου η απόστασις, η χωρίζουσα ακόμη την βαρκούλαν από της παραλίας, ήτο ήδη μικρά, ελαχίστη, και όσον και αν έτρεχε, η σκαμπαβία, ο Μαθιός επρόλαβε κ' έρριψε την βαρκούλαν μεθ' ορμής εις τα ρηχά, επί της άμμου.»
«Ο παπάς έβλεπεν ότι ήθελον νυκτώσει, πριν φθάσωσιν εις το Κάστρον. Ήτο μεσημβρία ήδη, και δεν έφθασαν ακόμη εις την Κεχρεάν, την ωραίαν μελαγχολικήν κοιλάδα, με τας ελαιοφύτους κλιτύς, με τον Αραδιάν, τον πυκνόν δρυμώνα της, με το ρεύμα και τας πλατάνους και τους υδρομύλους της.»

这一卷有两种速度, 而且都很准。第一种是首篇的追逐: 帕皮迪亚曼提斯不写「船越来越近」, 而是让同一个判断句反复出现三遍——«Έτρεξαν ακόμη, έτρεξαν πολύ, και πάντοτε»——把徒劳本身写成节拍, 读者在重复里感到那种越跑越绝望的距离; 收束句又用同一个 «εκέρδιζε δρόμον» 突然翻转成抢滩, 速度感在最后一个词上断裂。第二种是倒计时的速度: 《到基督那里, 到卡斯特罗去》里全篇靠钟点推进, 神父在船上就判断天黑前到不了, 风向一变大船就掉头, 一句 «Απείχον ακόμη από το Κάστρον υπέρ τα τρία μίλια» 就把生死压到三里之内。慢的一侧同样有节制: 第四、五、十篇故意把速度降下来, 一枚红蛋、一记 «θα φάη κι' άλλη ψωμί!»、一只铜盆, 逐件器物慢慢堆。扣分处是第七篇 Α'-Ε' 五节里牧人赶山羊那段独角戏过于散漫。故 pace 给 88。

«— Ημείς Δέρφη το νοματίζουμε το ψηλό βουνά της πατρίδος μου, αντείπε το Λιαλιώ, δεικνύουσα προς ανατολάς.»
«αυτά; Αλλοίμονον εις όποιον πέση εις λάκκον πλήρη ύδατος, και ας είνε καθαρόν το ύδωρ. Πιθανόν ν' αποφασίσουν να σου δώσωσι χείρα βοηθείας, αλλά δεν θα παύσουν να σε περιγελώσιν.»

这一卷的语言之所以好看, 是因为它同时开着三种语域而从不把它们抹平。乡村智识分子的腔调是半文半白的: «απταίστως και μαθηματικώς», «εις το φανερόν», «επιφωνούντες», 这些词在口语里既不自然又准确, 恰好是「读过几年书又没读进去」的人说话的样子; 农妇的腔调是彻底的现在时口语, 甚至把否认写成 «καρφί δε μου καίεται!»; 海员和技术人员的语域则随时插进希腊语句子: «μπουτάρουν», «α-πρόντο», «α-λέστα», «ο κόρφος μπουκάρει», 而神父在风暴里谈风向时直接用 «sopra vento και sotto vento» 加半句译解(见 world 维)。最有分量的还是那个地名的两行: 女人指着东边说 «Ημείς Δέρφη το νοματίζουμε το ψηλό βουνά της πατρίδος μου»(我们管那边那座高山叫德尔费), 少年立刻纠正 «Η Δέρφη είνε μέσα» 并指出那是埃维奥岛——一句对话把一座岛的命名权、边界感和对外依赖全部说尽。谚语的使用同样不做解释: 丈夫明知儿媳被婆婆施了 «αμόνει τάχα στ' όνομά του»(她替自己命担着)仍硬撑, 作者只把整段心理收束到一句 «Αλλοίμονον εις όποιον πέση εις λάκκον πλήρη ύδατος, και ας είνε καθαρόν το ύδωρ», 岛上的谚语在这里既是安慰也是判词。故 prose 给 93。

«Ο ιερεύς επρόφερεν ούτω τους όρους sopra vento και sotto vento, ήτοι το υπερήνεμον, και υπήνεμον, εννοών ειδικώτερον το βορειοανατολικόν και το μεσημβρινοδυτικόν.»
«του Βορρά και των γειτόνων του, του Καικίου και του Αργέστου, ων το στάδιον ευρύ εκτείνεται αναμέσον της Χαλκιδικής, του Θερμαϊκού, του Ολύμπου και του Πηλίου· μεμονωμένος υψιτενής βράχος, εφ' ου οι κάτοικοι εξ ανάγκης είχον κλεισθή διά φύλαξιν κατά των πειρατών και των βαρβάρων, εγκαταλιπόντες αυτόν έρημον μετά το 1821, ότε εκτίσθη η σημερινή μεσημβρινή πολίχνη.»

这一卷的岛屿是可以被画出来的, 而这才是它作为「风俗小说」的根本资格。地理精确到权力边界: 卡斯特罗那块巨石归卡伊基索还是阿尔戈斯托管, 两家的「舞台」在哈尔基季基、塞尔迈湾奥林匹斯与佩利翁之间摊开; 要塞在 1821 年后被废弃, 通往陆地的木吊桥随昼夜升降, 门楼上有炮位和掷石孔, 门房里挂着一把备用火枪——都是可验证的细节。职业与生计同样具体: 渔民与挖海绵人的村落立在一块突入海中的岩顶, 靠可转动的木桥与陆地相连; 码头外有 «Σοφράν» 避风湾、«Μποστάνια» 磨坊、«Άι-Νικόλα» 小港、«Αγνώντα» 小湾, 名字一一对应实际地形; 田产写的是两三个橄榄园和 «χλωρό τυρί»(未脱盐绿奶酪)这类地方物产; 时间轴上钉着 186… 年(《到基督那里》的年份在原书里就以省略号写作)、1872 年(《穷圣徒》里叙述者二十岁在马其顿听到这个故事的那一年)以及一次让全岛牲畜死绝的瘟病。宗教不是背景而是日程: 除夕守夜、圣乔治日、圣尼古拉日、名字日绕村讨糖、洗礼铜盆、给死人接生的接生婆, 都被写成具体动作。故 world 给 94。

«Η σελήνη επρόβαλλε, μόλις αρχίσασα να φθίνη τρίτην νύκτα μετά το ολογέμισμά της, εις την κορυφήν του βουνού, κ' εκείνη, ασπροφορεμένη, μετά τόσους στεναγμούς και τόσα περιπαθή άσματα, έκραξε·»
«ήτο μόνον έν χάος πλωτόν. Δεν εφαίνετο πλέον άστρον ούτε πούλια, ούτε πετεινός ελάλει, ούτε ωρολόγι εσήμαινεν. Εφαντάζετό τις ότι η νύκτα εκείνη του φθίνοντος Νοεμβρίου δεν έμελλε ποτέ να τελειώση. Αίφνης περί τα μεσάνυκτα ηκούσθη μεγάλη, εξωτική κραυγή: — Πι,πι,πι! πι,πι! πι,πι!»

帕皮迪亚曼提斯的开场从来不是交代, 而是姿态。卷首第一句把时间、天气、光源、方向和一身白衣一次性给出, 却没有交代她是谁、在等谁、为什么站在山顶——只给出一个被压住的叹息和一个喊出来的愿望; 紧接着下一行才是那句 «Να έμβαινα σε μια βαρκούλα, τώρα-δα... έτσι μου φαίνεται... να φτάναμε πέρα!», 而 «πέρα» 这个方向词全书出现数十次却始终不解释, 直到同一篇的第六页(line 157)才由叙述者一笔点破: «Έλεγε πάντοτε πέρα, κ' εννοούσε την πατρίδα»——她说的永远是「那边」, 而「那边」就是故乡。第九篇《不会唱诗的人》用同一手法的极端版: 前五句先把暴雨夜写成感官全失(看不见星、听不见鸡、钟不响), 然后一声 «Πι,πι,πι! πι,πι! πι,πι!» 劈进来, 既不像人声也不像兽声, 全文不解释它是什么, 只在末尾用「不会唱诗的人」这个标题把它收掉。扣分处在于这类悬念属于 19 世纪末的成熟手艺, 意外性有限。故 hook 给 91。

«αγρίας κράμβης, υπόπικρον αλλ' ευχυμότατον έδεσμα, και πολλοί πολλάκις εκινδύνευον την ζωήν των αγωνιζομένοι να το συλλέξωσιν επί του απορρώγος βράχου. &Τρομερόν επάγγελμα&, ως λέγει ο Άγγλος τραγικός.»
«Δάμαρ. — Τούτο το ποτόν φέρει ύπνον. (λικνίζει εις τους βραχίονάς της την κεφαλήν του Πόσιος). Τώρα πλέον εγώ είμαι η ...πόσις, και συ ο ...πότης.»

这一卷的原创性集中在三处形式选择上。第一是体裁混装: 《穷圣徒》套的是书信体外壳——由成年后的叙述者 («Τω 1872, εικοσαετής ων») 在马其顿听同乡转述, 再写成 Α' 至 Ε' 五节的手稿, 民间传闻因此被抬升为一份书面追忆, 而这一篇里唯一一句现代评论, «&Τρομερόν επάγγελμα&, ως λέγει ο Άγγλος τραγικός», 正是这份「书面化」留下的指纹: 一个从未读过英国悲剧的牧人, 套用了一句英国悲剧的现成说法。第二是《波西斯与达玛尔》整篇是一部三场讽刺剧, 副题明写 «(Διάλογος)», 第二场还附了一张亲族会议的角色表(教父、教母、小姑、姐姐、大姨、堂兄…), 让争吵从 mythologem(神话母题)落到希腊家庭的饭桌上; 第三是末场那个精妙的收束: 自称「τ' όνομά μου είνε ειρήνη επί της γῆς»的那一方递上一杯掺了「所有无政府主义、所有空想、所有悖论」的酒, 喝下去两人都睡去, 醒来时主导权已互换——「现在我才是…波西斯, 而你是…波提斯」。作者在此把整篇的道德训诫反过来变成一个不必负责的结局。扣分处在于整体仍沿用 19 世纪末地方风俗写实的稳妥成法, 这些花样只落在两三篇上。故 innov 给 87。

«— Σύρε στο καλό, με τη σκαμπαβία, Μαθιέ μου, π'λάκι μου, του είπε με τόνον ειλικρινούς συγκινήσεως το Λιαλιώ· κρίμα 'ς που είμαι μεγαλείτερη στα χρόνια από σένα· αν πέθαινε ο μπάρμπα-Μοναχάκης, θα σ' έπαιρνα.»
«— Εβίβα, νύφη, με καλό να σαραντίσεις... Κι' ό,τ' είπα, παιδάκι μ'... αστοχιά στο λόγο μου!»
«— Καλή μέρα, καλή χρονιά σας! Να χαίρεστε τον Νικολάκη! Ακούτε, ακούτε τι γένηκε από κει, στην αυλή του γείτονά σας, του Γιάννη! Ο Αποστόλης ο συνάδελφός μου, μεθυσμένος, έκαμε λάθος κ' εμβήκε στο σπίτι του γείτονά σας του Γιάννη, αντί στο δικό σας. Εβίβα! Να χαίρεστε!... Καλή χρονιά!... Αυτά έπαθε ο Αποστόλης ο φίλος μου.»

首篇的收尾是全卷最高的一笔, 因为它把已经完成的逃亡再取消一次: 丈夫驾着六桨大船追到滩上, 她不但不躲, 反而迎上去喊 «Ορίστε, μπάρμπα-Μοναχάκη;», 于是追捕变成同行, 三重诱惑(远行、情人、返乡)同时落空; 最后一句把她自己的年龄摆到台面上——「可惜我比你大几岁; 要是你 μπάρμπα-Μοναχάκη 死了, 我就娶你了」——这是一句用温柔语调说出的、彻底不可实现的允诺, 比拒绝更伤人也更诚实。《光明节》的末句是另一条路: 婆婆端起「接生婆的杯子」为儿媳的祝酒, 一句话里先祝福再否定再自我开脱(«Κι' ό,τ' είπα, παιδάκι μ'... αστοχιά στο λόγο μου!»), 把三代人的厌女浓缩成一句祝酒词。而整卷实际收在《为了名字》的闹剧上: 一个跑错门被主人骂出门的醉汉, 另一个跑错门的始作俑者立刻冲进去把这个笑话当入场券传遍全村, 两句话一高一低, 谁也没占着便宜。扣分处是少数几篇(如《卡伊萨里亚纳的奇迹》以归还陶罐作结)收得偏软。故 ending 给 92。