La ventego de Shakespeare

«Nun mia plano venas al finiĝo. Spiritoj magipove min obeis Oportunege. Horo nun kioma?»

92 三行台词把全剧的机械装置摆到台面: 一个「计划」正在走完, 走完它的是「魔法力量」的服从, 而收束的钟点由阿里尔报出。这句话之所以能撑起情节维度, 是因为莫托的译本把莎翁那种「作者在暗处调度」的写法原样保留了下来——普罗斯佩罗在第一幕就说过自己从此不再过问国事、把心思全给了学问 («Pri ŝtataferoj nun ne plu zorgante, / Al pliboniĝo de klereco mia / Dediĉis tempon» L485-487), 到第五幕他仍以「按表行事」的口吻数着时刻 (石窟前问时 L3982, 假面舞会前断时 L3678-3679), 整条因果链因此有一条可见的脊梁: 风暴是工程 (阿里尔执行 L682-693), 复仇是舞台调度, 赦免是同一出戏的最后一幕。扣分在于卡利班那条线缺一个前提: 第一幕第二场最有分量的自白 (岛是母亲传给他的、他学会了诅咒) 在本地文本中只剩残段, 于是「造反」看起来像变脸而不是反击, 情节的另一半因而是悬空的。故 92。

«_Mi por fiŝo ne plu faros digon,_ _Nek alportos lignon,_ _Nek ĝin eĉ ekfajros,_ _Nek pletegon gratos,_ _Nek teleron lavos!_ _Ban! ban! ban! Ka-Kalibano, kantu:_ _Novan mastron amu,_ _Ne tiranon timu!_»

93 这八行是全剧人物塑造的最高点, 因为它们把一个奴仆同时写成喜剧演员和革命者: 前五行连着五个否定式把劈柴、搬木、放火烧掉、清扫碎屑、洗盘子这些具体劳役逐条注销, 后三行立刻把这首歌号令变成接过指挥权的宣言 (「新主人要爱, 不要怕暴君」), 而紧接着那句孤零零的 «Libereco!» (L2552) 把整个第二幕的喜剧引擎一次点燃。选它评人物维度, 是因为莫托让卡利班有了自己的格律与自己的词汇表, 而不只是被描述的对象: 斯泰法诺有酒歌 (L2285-2302), 特林库罗有冷幽默 (L2266-2273), 贡萨洛有絮叨 (L1368-1379), 普罗斯佩罗有魔法清单 (L4043-4071), 每个人说话都能被认出。扣分在两位主角: 米兰达与斐迪南的台词从头到尾是情书模板, 把这出戏写回三条线的两端。故 93。

«Ha! mi forgesis pri l’ konspir’ infera De besta Kaliban’ kaj kunkrimuloj Por min mortigi: preskaŭ la minuto Tuj venos. (_Laŭte al la spiritoj_) Bone! Ĉiuj nun disiĝu!»

91 这四行是全剧节奏最见功夫的一处: 一场刚刚铺满婚约与群神祝祷的假面舞会, 被一句自白 («Ha! mi forgesis pri l’ konspir’ infera / De besta Kaliban’ kaj kunkrimuloj / Por min mortigi», 语义是「我忘了那桩由野兽卡利班和他的同伙要杀我的阴谋」) 从中间切断, 舞台上的人造天堂在一声 «Ĉiuj nun disiĝu!» 里当场散掉, 舞台指示把转换写得毫不含糊 (语声一转, 众神退场)。莫托懂得把戏剧的速度当作信息来用: 幕与幕之间几乎没有过渡, 第二幕第二场刚在斯泰法诺与特林库罗的酒话里松开, 第四幕就用同样的松快把观众骗进舞会, 然后一刀剪断。扣分在第五幕前半段: 普罗斯佩罗向阿朗佐从头讲述自己的身世 (L4160-4290), 近二百行的叙述把刚刚加速的势头彻底拖回讲述节奏, 收场前的戏是全剧最慢的一段。故 91。

«Eĉ verdan maron kun ĉielo blua Interbatigi muĝe; mi fulmigis Tra laŭtkrakanta tondro; fajre fendis La Jupiteran kverkon per difulmo.»

91 这是全书最能见译者手艺的四个短句: 莫托没有把莎翁的清单直译成流水账, 而是造了几个能立住的世界语复合词——«difulmo» 把「雷霆之火」压成一个名词, «laŭtkrakanta» (一路爆裂的) 让雷有了进行时, «kverko» (橡树) 把神话级的伟树压进日常词汇, 而 «Interbatigi muĝe» (在混沌中相斗) 让「把碧海与蓝天搅在一起」成为一句可以背诵的格言。这说明莫托处理的是舞台语言而不是文章语言: 他的句子要经得住被演员喊出来, 因此短、开口响亮、元音饱满。扣分有三处: 一是仿古头衔 («Via Moŝto» 见 L2832、L3012, «Sinjor’» 见 L3510、L3817) 使整部译本像一台穿着旧戏服的新机器; 二是十四条脚注 (L4714-4742) 频繁解释英语词 (Angle / chanticleer / doit) 与谚语, 说明译者清楚这些词会挡住世界语读者, 但也说明这份文本不完全自足; 三是长复合词密度高, 读快了容易滑。故 91。

«Foriru el kamparo kiun kovras Tritik’, sekal’, horde’, aveno, pizoj,— El montoj, kie paŝtas sin la ŝafoj, El la herbejo, kiu donas fojnon, Brutaran nutron,—Bordoj ornamataj Per peonioj, verda kunplektaĵo, Sur kiuj ŝprucis la Aprila spongo, Por fari ĉastajn kronojn al la nimfoj;— El stiparbaro kies ombron serĉas De amantino fraŭlo forpelita;— El riĉa vinberejo, el marbordo Malfrukta, ŝtona, kie vi vagadas. . . .»

94 伊里斯这段祝祷是全剧世界观的清单式呈现: 它一开头就说岛被麦田覆盖 («Foriru el kamparo kiun kovras / Tritik’, sekal’, horde’, aveno, pizoj» 一句里点出的五种作物), 再一路点过放羊的山坡、产奶的草甸、开满牡丹的岸边、四月里爆开的那种海绵花、被遗弃的姑娘在苋树林里寻阴凉, 最后落在不结果的葡萄园和不结果的石岸上 («El riĉa vinberejo, el marbordo / Malfrukta, ŝtona, kie vi vagadas»), 这十二行把一座岛同时写成了丰饶之地与荒芜之地。这一维之所以给到本卡最高分, 是因为这个世界不是背景: 西科拉克斯女巫的旧岛史 (L859-874)、阿里尔被囚十二年换自由的契约 (L869-910)、卡利班那份「岛本属我」的产权诉状 (L993-1010) 与普罗斯佩罗那份逐条弃绝的魔法清单 (L4043-4071) 构成了同一个有账本的世界, 连三只醉鬼的喜剧 (L2236-2560) 都在这个岛的地形与生态里跑, 不是随便一块布景。扣分在于世界几乎完全是孤岛: 米兰与那不勒斯只以传闻与回忆出现 (L406-433、L1648-1650、L4397-4402), 没有一景真正上演。故 94。

«Faligu la grandmaston! vigle! pli malsupren! Penu direkti la ŝipon al la maro! (_Ekkrioj interne_). Malbenon al tiuj kriegoj! Ili bruegas pli laŭte ol la blovado, aŭ eĉ nia propra kriado! . . .»

92 全书第一句真正的台词就是这条命令, 而且它不是问句不是感慨, 是把船往海里开的具体指令: «Faligu la grandmaston!» (降下大桅) 之后紧跟 «Penu direkti la ŝipon al la maro!» (设法把船开向海里去), 括号里的舞台指示 («Ekkrioj interne» 内部传来的叫喊) 与最后一串省略号把喊声越推越远。这一开场之所以有效, 在于莫托保留了莎翁把动作与喘息塞进同一行台词的写法: 同一场戏里副船长骂水手、安东尼奥骂副船长、贡萨洛替人挡骂 (L211-231), 读者还没见到普罗斯佩罗就被卷进一场乱局。扣分有三处: 一是版权页、题页、前言与献诗占了八十余行, 钩子被推迟; 二是全剧真正的悬念 (斐迪南多生死) 直到本场中段 (L235-236) 才由贡萨洛一句 «Ho! lin mi asekuras kontraŭ la dronado» 侧写出来, 开场只是险境而不是谜; 三是首场结束时并未形成悬念钩子, 只是把人推上海岛。故 92。

«Nub-kronaj turoj, kaj luksaj pa-lacoj solen-aj sankte-joj Eĉ la granda terglobo kaj ĝi-a tuten-havo»

94 这一行是本版最独特、也最容易被忽略的一处发明: 《Esperantist》社在 1903 年为这部世界语译本配了一首自己的六段歌, 作者不是译者莫托而是 R.J. Stevens, 而歌里的句子是把普罗斯佩罗在第四幕那段 «Eĉ turoj nubkronataj, eĉ palacoj, / Solenaj la sanktejoj, ja, terglobo / Kaj ĝia tutenhavo malaperos» (L3696-3698) 拆开、倒装、再用连字符切碎 («Nub-kronaj», «pa-lacoj», «sankte-joj») 重写成一份打油歌, 后面接上更不像样的 «mala-peros, si-mile al lud-sceno ne substanca» (L4703-4706)。也就是说, 这一版把原作自己的收束句变成了可被另一个作者戏仿、可被配上传唱歌的公共文本。译本同时还在前言里给柴门霍夫写诗 (L70-80)、把尾声改写成自由诗 (L4663-4684), 三件事加在一起是一次自觉的「世界语本土化」操作, 而不是翻译。扣分在于这份创新没有理论或宣言支撑, 全靠一位译者与一位社员在刊物上的手艺, 成果因此也随书末那首残歌一起走了样。故 94。

«Nun magio plu ne estas: Sola mi malforta restas. Dum tri horoj, estas vere Ke vi agis ne severe Kun mi, duko de Milano Kiun timis Kalibano. Kiam ĉiujn mi pardonis, Al mi vi aprobon donis: Spite je la uzurpulo Me ne restos en l’ insulo. Neapolon tuj nin sendu; Ne prokrastu, ne atendu. Kun remmanoj de aplaŭdo, Ankaŭ kun voĉventa laŭdo, Brave helpu nin elfari Nian celon sen erari. Se petanta mi eĉ pekos, Mi pardonon en vi vekos. Preĝu por ni, ho popolo! Ke ĉi tie eĉ ne colo De malamo sin vidigu, Nin, gefratoj, liberigu.»

92 收尾是全译本最漂亮的一段工程: 莫托没有把普罗斯佩罗的结尾独白当台词译, 而是把它整体改写成二十二行的世界语自由诗, 首句 «Nun magio plu ne estas» 就把魔术取消写成第一件事, 随后三行给出理由 (「因为你待我这三小时并不严苛」), 中段是赦免与离岛 («Kiam ĉiujn mi pardonis» / «Nin, gefratoj, liberigu»), 末段甚至让普罗斯佩罗转而求读者代祷 («Preĝu por ni, ho popolo!»), 把独白改成一个公开的请求。戏剧内部还有一处更冷的收束: 他要把魔书沉到任何测深索都探不到的地方 («La libron mi dronigos!» L4071), 宽恕与弃绝是同一个动作。扣分有四: 一是这首尾声诗没有格律, 与前面严整的五音步诗体割裂; 二是诗后还拖着那首被压坏的补歌, 全书的最后三行不是普罗斯佩罗的话而是乱码; 三是第五幕缺 «Sceno 2» 标题, 婚礼、赦免与告别都挤在一场里; 四是三只醉鬼在结尾只是被带回来, 收束略显潦草。故 92。