Elektitaj noveloj

«Gerasim rigardis lin, montris la hundon, faris ĉe sia kolo signon, kvazaŭ kuntirante la ŝnuron, kaj demandmiene ree rigardis la ĉambelanon. „Jes, jes,“ rediris tiu, kapbalancante, „jes, nepre...“ Gerasim mallevis la okulojn, poste subite skuiĝis, ree montris al _Mumu_, kiu staris apud li, senkulpe vostbalancante kaj scivoleme movante la orelojn. Li ripete faris la signon de strangolo sur sia kolo, kaj signifplene batfrapis sian bruston, kvazaŭ anoncante, ke li mem prenas sur sin -- forigi _Mumu-n_.»

这一段是全卷因果链最紧的一处: 老太太在灯下发话, 杰拉西姆先看主人、再指狗、然后在自己脖子上做出绞索的手势, 主人点头之后他重复那个手势并拍自己的胸口, 意思是他亲自承担这件事, 要把穆穆除掉。从买进城市、被派去看门、与洗衣女塔季扬娜相恋、狗被抢走、主人下令除狗, 到他自己走向河里, 每一步都由前一步逼出来, 没有一处是巧合, 也没有一处多余。扣分在选集层面: 《Beĵin-Herbejo》只有「猎人夜宿—遇见五个看马的孩子」这个框架, 中间嵌的是六七个彼此独立的民间故事, 并没有贯穿到底的行动线; 末尾九首散文诗更是抒情拼装, 本就没有情节可言。因此这一维评的是《Mumu》一篇的硬度, 而不是全卷的骨架, 册内三分之一的篇幅并不提供任何情节, 只能照实摊薄分数。故 85。

«Eksterorde fortega, li laboris kvaroble pli ol iu alia -- li estis kapabla je ĉiu laboro. Estis ĝojo observi lin, kiam li plugis: kunpremante per siaj grandegaj manplatoj la plugilon, li ŝajne sen helpo de sia ĉevalo tratranĉis la elastan terbruston. Aŭ, dum la falĉado, li tiel ege skuadis la falĉilon, kvazaŭ li forfalĉus betulojn kune kun la radikoj. Kiam li rapide, senhalte draŝis per triarŝinlonga draŝilo, tiam moviĝis kiel leviloj la longformaj kaj malmolaj muskoloj de liaj ŝultroj. Pro ĉiama silento lia laborado ŝajnis solene grava. Li estis bravulo kaj ĉia fraŭlino volonte edziniĝus kun li, se li ne estus surdmutulo.»

这一段把杰拉西姆整个人交给身体来写: 他干活比别人快四倍, 割草时大巴掌把草连根拔起, 耙地时肩上的长肌像杠杆一样动, 于是他的力气因为不说话而显得庄严, 最后一句才把这份力量折断——要是他不是哑巴, 哪个姑娘不愿意嫁给他。屠格涅夫在这里给出了一个几乎没有内心独白的人物, 却让人物性格完全可信: 他不申诉、不控诉, 他的反应全部落在动作的精确与沉默的重量上, 连「她愿意嫁给他」这种可能的将来式也被一句「如果他不是哑巴」掐断。扣分: 老太太、管家、庸医这些配角偏类型化, 他们的功能就是围绕杰拉西姆转; 九首散文诗里以「我—狗」「我—狮身人面像」方式出现的人称化身更只是轮廓。故 90。

«Apenaŭ la rakontinto eldiris la lastan vorton, ambaŭ hundoj leviĝis samtempe, konvulsie bojante, forkuris de la fajro kaj»

这两行是全卷最利落的一刀: 讲完故事的人刚吐出最后一个词, 两条狗便同时跳起来、抽搐着吠叫、冲出篝火、消失在黑暗里, 孩子们惊起, 范雅从毯子底下蹦出来。整段民间叙事的高潮被一个动物动作干净利落地截断, 没有任何解释性的过渡, 读者和角色同时被那一声打断, 全篇的「夜」也在这一瞬间被切开。扣分在全集: 《Beĵin-Herbejo》把六七个鬼故事塞进同一个夜晚, 每个都讲得完整, 于是全篇的均速被摊成一段段等长的中板; 九首散文诗连排, 每一首都是静止的凝望, 没有推力。故 82。

«Estis bela junia tago, unu el tiuj tagoj, kiuj pruvas, ke la bonvetero daŭros ankoraŭ longe. La ĉielo estas serena jam de la frua mateno. La matenruĝo ne flamas simile al brulego; ĝi estas disverŝita, kiel milda rozkoloraĵo. La suno -- ne flambrila, rulruĝiganta, kiel dum varmega sekvetero, ne malserena-purpura, kiel antaŭ la ventego -- sed la suno -- afable radibrila -- pace elnaĝas el sub mallarĝa kaj longa nubeto, lumas freŝkolore kaj eniĝas en»

这一段是屠格涅夫自然描写的顶级样本, 译文几乎无损地把它搬了过来: 六月的好天气、清晨就已晴朗的天空、不像烈焰而像被揉散的玫瑰色晨曦、既不是火盆般通红也不是风暴前那种不祥的紫红、而是和缓地放射着光从一朵又长又淡的云里浮出, 最后落到「像小蛇一样嬉笑着发光」的云边。比喻层层递进且互相校正, 先给颜色, 再给温度, 再给动作, 每一层都在修正上一层。扣分: 九首散文诗里偶有长句拖沓, 个别抽象词在 1920 年代世界语里缺少现成对应, 读来略板。故 91。

«La maljuna sinjorino, kies korton gardis Gerasim, laŭ malnovaj kutimoj, havis multnombran geservistaron. En ŝia domo estis ne nur lavistinoj, kudristinoj, meblistoj, tajloroj kaj tajlorinoj, sed ankaŭ ĉevalarmajisto. Li, krome kuracis bestojn kaj kortanojn[4].»

这一段把农奴制下的贵族宅门写成一份职业清单: 洗衣妇、缝纫女、家具匠、裁缝与裁缝女, 还有马夫, 以及一个兼管牲口和家奴的「家庭医生」, 那人又兼做靴匠, 名叫卡皮顿·克利莫夫, 爱喝酒。读者由此明白, 这不是一间主人家, 而是一整套由人身附着构成的生产单位; 脚注又补一句, 那些在主人家里服各种差事的农奴被称为 «kortanoj», 各自有专门的职司。扣分: 这类社会实写集中在《Mumu》, 《Beĵin-Herbejo》的世界是乡间而非制度性的, 散文诗里的世界更近乎寓言, 没有具体的社会坐标。故 88。

«En unu el la stratoj malproksimaj de la centro, en Moskvo, en griza domo, kun blankaj kolonoj, interetaĝo kaj kurbiĝinta balkono, loĝis iam nobela vidvino kun multnombra hejmanaro. Ŝiaj filoj havis oficon en Peterburgo, ŝiaj filinoj estis edziniĝintaj; ŝi eliradis malofte el sia domo kaj en soleco pasigis la lastajn jarojn de sia avara, enuiga maljunaĝo. Jam delonge preterpasis ŝia tago, sengaja, malserena; sed ŝia vespero estis pli malluma ol la nokto mem.»

这一段的开场不写事件而写气氛: 莫斯科一条离市中心很远的街上, 一栋灰房子, 白柱子、歪斜的栏杆和曲出去的阳台, 一位落魄的贵妇带着一大群仆人住在那里; 然后才是全卷最重的一句——她的白天早已过去, 而她的夜晚比夜本身还黑。钩子不是悬念而是压迫感: 读者在第一页就知道这间屋子里的东西会伤人, 也知道里面住着一个只能用钱和命令对待他人的老女人。扣分: 《Mumu》的开场是一条缓坡, 真正的动作很后面才启动; 《Beĵin-Herbejo》更先把三十余行全给了天气与光线, 读者要等更久才见到人。故 84。

«Ho ... sed mi ekkonas tiujn ĉi trajtojn -- en ili estas nenio egipta. Blanka, mallarĝa frunto, elsaltantaj vangostoj, mallonga, rekta nazo, bela blankdenta buŝo, molaj lipharoj, krispa barbeto ... sur la kapo -- -- haramaso kun hardisiĝo ... larĝe disstarigitaj malgrandaj okuloj ... sed tio estas vi ... mia samlandano ... rusa kamparano? De kiam do vi iĝis sfinkso? Ĉu vi ankoraŭ ion volas elparoli? Jes, vi ankaŭ estas sfinkso.»

《Sfinkso》里那个被写成「尼罗河上的斯芬克斯」的庞然大物, 最后被认出根本不是埃及的: 白而窄的额头、突出的颧骨、短而直的鼻子、整齐的白牙、柔软的唇髭、硬挺的山羊胡, 于是「它」变成一个俄罗斯乡下人, 问题也随之变成「你从什么时候起成了斯芬克斯」。这是屠格涅夫晚期散文诗最漂亮的一次反转: 一个古典图像被换上一张俄国的脸, 而叙述者随即承认自己也不能解开它的谜。扣分: 哑仆作为母题在俄国文学里已有先例, 本册属于移置而非首创; 且全卷的形式实验集中在散文诗, 叙事部分仍走写实小说。故 86。

«Ĝis nun loĝas solece Gerasim en sia forgesita „izba“. Li ĉiam bone fartas, ĉiam estas fortikega. Kiel antaŭe li laboras multe, kiel antaŭe li estas gravmiena kaj seriozmora. Sed la najbaroj rimarkis, ke depost la reveno el Moskvo Gerasim tute ne atentas virinojn, eĉ ne rigardas ilin, kaj ke li ne posedas hundon en sia korto. „Cetere“, pridiskutas vilaĝanoj, „feliĉa li estas, ne bezonante edzinon. Kaj la hundon! ĉu li ĝin bezonas? Eĉ perforte oni ne povus allogi ŝteliston en lian korton!“ Tia famo pri la giganteca forto de la mutulo disvastiĝas ĉien.»

《Mumu》的最后两段把结局交给村人的闲话: 杰拉西姆独自住在被人忘掉的 izba 里, 身体一直很结实, 还是像从前那样多地劳动、那样沉默寡言; 只是邻居们发现, 他自从从莫斯科回来就完全不看女人, 连看都不看一眼, 而且院子里不再养狗。接着是全篇最好的反讽: 「瞧吧, 他多幸福, 不需要老婆。至于狗呢? 他要狗做什么? 就连最胆大包天的贼也进不了他的院子!」而关于这个哑巴的惊人力量的名声传遍了四方。全卷没有一个字解释他经历了什么, 结局全部由旁人的误读写成——这正是屠格涅夫给出的最冷也最准的收束。扣分: 《Beĵin-Herbejo》的结尾只用一句宣布主角当年就死了, 力度不齐。故 90。