Aspazio: Tragedio en Kvin Aktoj

«sed la fina celo de l' atako ĉi tie estas mi. Ne per simpla okazo pereis ĉiuj, kiuj staris al mi plej proksime. Unua falis Efialto, poste Anaksagoro kaj Fidio, nun venis la tempo por Aspazio.»

86 这一句是全剧因果链的枢纽: 阿斯帕西亚在自辩时把一连串看似孤立的死亡排成一条线 —— 埃菲阿尔忒斯先倒, 然后阿那克萨戈拉, 然后菲狄亚斯, 现在轮到她; 她的结论 («la fina celo de l' atako ĉi tie estas mi») 把「谁在攻击谁」这个被官方说法颠倒的问题摆到公堂上。这条线在剧本里确实有物证支撑: 菲狄亚斯在受审前绝食而死 (L6605-6608), 原告赫尔米波先声明与被告无私怨 (L6787-6788), 而她的旧情人与旧友一个被控, 一个缺席 (L7320-7323 提到 Tucidido 与 Diofito 拿缺席的友人做挡箭牌)。扣分在结构层: 五幕之间的时间靠「又过了一阵」跳跃, 第三幕整幕是埃尔庇尼科家的家庭戏, 与主线只靠「消息传来」连接, 因此因果密度高而结构连贯度一般。故 86。

«Vi vendos ŝin hodiaŭ por io ajn kaj al iu ajn... Sed antaŭ ol eligi ŝin al la vendejo, donu al ŝi bonan memoraĵon, por ke ŝi longe min memoru. Vipu ŝin de antaŭe!»

85 三句台词把一个母亲写成了自己家的女监工: 她不杀人, 只是让奴隶主把女奴拉去市上卖, 临走前还要人抽她一顿留个纪念 («donu al ŝi bonan memoraĵon, por ke ŝi longe min memoru»), 临了补一句 «Vipu ŝin de antaŭe!». 作者在这里用的不是控诉, 而是喜剧式的精确 —— 埃尔庇尼科同时是虔诚、体面、残酷的。全剧人物能这样速写的不止她一个: 普罗泰戈拉把同行比作 «maturaj olivetoj en la sanktaj arbaretoj» (L382), 阿尔基比阿德自夸 «mi estus la plej certa mezurilo de l' virto» (L6672-6673), 醉酒的克桑提波在法庭上只说得出 «Okulo kontraŭ okulo... ne... Mi preferas skribi...» (L7168)。按角色标目统计, 阿斯帕西亚有 208 段发言, 埃尔庇尼科 125, 普罗泰戈拉 117, 伯里克利 104。扣分: 阿那克萨戈拉与苏格拉底的心理活动全靠对白转述, 两个人的面孔都偏薄。故 85。

«Regnanoj, vi havos ankoraŭ multe da tempo por kondamni la kulpulojn, -- nun ni devas adiaŭi la grandan homon per solena kaj trankvila ĉagreno.»

83 这一句把全剧最快的一段交代清楚: 陪审员还在等着给菲狄亚斯定罪, 尸体却先抬来了, 普罗泰戈拉劝众人「你们还有的是时间判罪, 现在我们得去向这位伟人作一个庄严而安静的悼念」。紧接着执政官承认 «En tiaj kondiĉoj la juĝantaro ne povas plenumi siajn devojn.» (L6637), 一句 «La afero de Aspazio! Kie estas la kulpigita?» (L6638) 就把案子换掉, 原告换成赫尔米波 (L6644-6646) —— 两场公审无缝衔接, 这是全剧节奏最好的一段。扣分在前四幕: 第一幕用一千四百多行铺战况与索福克勒斯、普罗泰戈拉的口舌之争 (L61-1537), 第三幕整整一幕留在埃尔庇尼科家 (L2976-4737), 加速直到第四幕才出现。故 83。

«Malsaĝeco vagas tra vojoj jam pretaj kaj bone gardataj, la saĝeco trahakas al si vojon tra densa kaj maljuna arbaro, en kiu ĝin surfalas venenaj rampaĵoj kaj rabaj bestoj.»

87 这是全剧文笔最好的一段: 疯与智被写成两种走路方式 —— 疯是「在已经修好、已经有人守护的路上闲逛」, 智是「自己给自己开一条路, 穿过又密又老的林子」, 而那条林子里等着智者的却是毒蛇和猛兽 (L7422-7424)。句子长、比喻整、收束狠, 而且不是装饰: 这段话正好是全剧的主题句。译笔在别处也见功夫: 苏格拉底自嘲「雅典用黏土捏出的怪物, 在脸上盖了丑, 在心里刻了爱美的记号」 («Mi estas kvazaŭ monstro, kiun formis el argilo Atenoj, stampinte sur ĝia vizaĝo malbelecon kaj en la koro la respekton por beleco.» L2776-2777), 索福克勒斯在第一场就说「体面人家的战斗就是两只手的互殴」 (L112-113)。扣分: 旁白式的论说段与希腊式短句交替出现, 节奏不匀。故 87。

«La juĝa diskutado estas finita. La ĵurintoj metos senkulpigajn blankajn globetojn en la dekstran urnon kaj la kondamnajn -- nigrajn -- en la maldekstran.»

86 一句台词把雅典的司法制度落到实物上: 白石投右罐、黑石投左罐, 陪审员五百人 (L6542), 全城的人挤在广场上等着结果 (L6385-6386)。围绕这套程序, 剧本给出了完整的制度零件: 狄奥斐托斯以四十年前自己促成的老法 («Dank' al mia konsilo estis akceptita antaŭ kvardek jaroj aparta leĝo kontraŭ senpiuloj.» L6590-6591) 要求先审清渎神, 菲狄亚斯的雕像由专家鉴定过 («Esplorinte precize la ornamaĵojn de la statuo... ni konvinkiĝis, ke Fidio ekuzis la tutan donitan al li oron» L6559-6561), 帕特农的建造费由伯里克利向盟邦摊派 (L1609-1610), 而卡利奥斯的工厂正给斯巴达赶制 «dek milojn da pafarkoj kaj lancoj» (L3621-3622)。扣分: 奴隶市场只由埃尔庇尼科的一句话带过 (L3058-3062), 经济结构与奴隶制的运作没有展开, 雅典因此更像一个法律程序而不是一个社会。故 86。

«Kvazaŭ serpentoj ĉirkaŭvolvas kaj mordas mian koron malbonaj antaŭsentoj. -- Bataloj en genta familio estas ĉiam kvazaŭ interbataloj de du manoj.»

84 剧本的头一句实质台词就把主题押在桌上: 蛇在盘绕, 恶兆在咬他的心, 而「体面人家的战斗永远像两只手的互殴」—— 这不是气氛, 是判决书; 后面五幕的「正义」与「迫害」之争全在这句里。紧接着的百余行是索福克勒斯与普罗泰戈拉关于雅典与斯巴达的往复辩论 (L111-292), 一句 «Tiom, kiom da maturaj olivetoj en la sanktaj arbaretoj.» (L382) 就把同行数了一遍, 一句 «Mi vidas nenion mirindan aŭ nehumanan en tio, ke tiuj ĉi piedoj deziras al nia krono fari al si piedkuveton.» (L185-186) 就把政治的本质说完。扣分: 标题人物阿斯帕西亚直到第一幕第九场才登场 (L1125), 她的第一句话 («Mi alkuris ĉi tien por kontroli la terurajn sciigojn» L1144-1145) 来得太晚; 全书前面一百行还是纯战况与人名辨认。故 84。

«Estimataj regnanoj! Tiun ĉi virinon mi ne konas, ŝi faris al mi nenion malbonan, tiu ĉi cirkonstanco forigas el mia kulpigo motivojn privatajn, se iu dezirus ilin al mi subŝovi. Al tiu ĉi paŝo instigis min nur la zorgemeco pri la bono de l' religio kaj morala sano de la societo.»

85 控方一开口就自己拆自己的台: 这位喜剧诗人先声明「我不认识这个女人, 她没对我做过任何坏事, 这就排除了别人要塞给我的私怨」, 再声明推动他的只是「对宗教的关心与社会的道德健康」, 然后才编出雅典娜在梦里命他出庭 (L6791-6794)。国家起诉人被写成自己案件的讽刺者, 严肃的公审因此一直在发抖。第二处发明在被告席: 阿斯帕西亚不辩护, 她在公堂上讲斧子与世代 («Sed ne pensu, ke via hakilo estas sankta, ĝi estas nur multepeza kaj akra.» L7432-7433), 把法庭变成一场哲学演说; 第三处是结尾不宣布结果, 只让普罗泰戈拉丢下一句冷语 (L7488)。扣分: 「智性高于道德」是 19 世纪进步派剧作的常见主张, 本剧是把既成套路推到极处, 不是发端。故 85。

«Por tranĉado de pano akirita per malhonoro.»

84 全剧最后一句是普罗泰戈拉丢下的半句谚语: 有人「为了切一块用耻辱换来的面包」而做事 —— 说的是阿斯帕西亚, 也是这座城。落幕 («_La kurteno falas._» L7490) 紧跟其后, 再往后就是书后的长文与出版社广告 (L7495-7721)。在这句之前有三重落: 执政官宣布无罪 («Per la verdikto de l' juĝo la kulpigita Aspazio estas senkulpa.» L7469-7470), 陪审员「以压倒多数」把白石投进右罐 (L7460-7461), 伯里克利却当场抗议 «Tio estas voĉo de tiu sama popolo, kiun mi servis!» (L7474) 并扑到她的膝前亲吻她的双膝。判决无罪与彻底失败同时发生, 这才是本剧真正的收法。扣分: 最后一句是一句没有解释的冷语, 也不属于任何一个人物的清晰立场, 读者必须自己补上它的意思, 收束因此停在嘲讽而不是和解。故 84。