ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ (1828 — 1831)

«Πλείσθ' όσα έχουσι γραφή περί του πρώτου της Ελλάδος κυβερνήτου παρά τε ημετέρων και ξένων και ίσως πολλά άλλα θα γραφώσιν εν τω μέλλοντι, διότι η ιστορία εισέτι δεν εφιλοτέχνησε το αληθινόν και αθάνατον του ανδρός εκείνου μνημείον, όστις πρώτος αυτός έθηκε τα θεμέλια της εν Ελλάδι ελευθέρας πολιτείας, αλλά και δεν ενόμισε πρέπον να οινοχοήση άκρατον την ελευθερίαν προς άνδρας χώρας επί μακρόν ταλαιπωρηθείσης, ής το μεν ήμισυ κατείχετο εισέτι υπό των Τούρκων, το δ' έτερον είχε καταστή έρμαιον εσωτερικών πολέμων και ολεθρίων αντεγκλήσεων.»

94 这一段是全书最好的自我定位, 它把「写史」从颂扬切换成判断: 作者先说关于第一位希腊总督的记载已经很多, 以后还会有更多, 但「真正的、不朽的纪念碑还没有被历史学雕出来」——这句话把本书的位置定在「补完一件未竟之工」, 而不是重复既有叙述。接着他给出两条必要性: 其一, 此人既是「欧洲的仲裁人」, 又是「他那个时代的俾斯麦」(同章稍前 L121, 全卡唯一的现代比附); 其二, 此人是全体同时代希腊人中最优秀的外交家, 被 1827 年 4 月 2 日特罗伊津第三次国民大会选为首任总督, 交给他的国家正被各国「异族外交」摇撼。作者显然知道把历史人物写得好看有多容易, 所以他先把「歌功者众多」摆上台面, 再用「权力结构中的人」而不是「伟人」的标准来选材。更可取的是, 他随即承认那座纪念碑尚未完工, 也就等于承认自己写下的同样只是未竟之工的一部分。扣分: 「俾斯麦」的比兴把一个无普选、无政党、无工业化的农业国总督抬进欧洲民族国家史的尺度, 后文多处仍靠这类抬升支撑叙述。故 94。

«Ο βίος του Ιωάννου Καποδιστρίου δύναται να διαιρεθή εις τρεις ιδίως περιόδους, καθ' άς ανεφάνη, ανεπτύχθη και ωρίμασεν ο έξοχος εκείνος νους της Ελλάδος. Και εν μεν τη πρώτη υπηρετεί το κρατίδιον, εν ώ εγεννήθη, άρτι ανακύψαντι της μακράς βενετικής δουλείας, εν δε τη δευτέρα, εν τοις ευρωπαϊκοίς συνεδρίοις παρακαθήμενος παρά τοις διασημοτέροις των πολιτικών και διπλωματικών ανδρών της εποχής, συσκέπτεται περί των τυχών των λαών, εν δε τη τρίτη δημιουργεί την πολιτικήν Ελλάδα, ής πολλοί μεν παρεσκεύασαν την ελευθερίαν και ανεξαρτησίαν αντί πάσης θυσίας, αλλ' εκείνος εδημιούργησεν, ως επιτήδειος αρχιτέκτων το πολιτικόν οικοδόμημα αυτής.»

93 这是全书的骨架声明: 传主的一生被切成三段——第一段是刚从威尼斯人的长期奴役下苏醒的少年时代, 第二段是坐在欧洲最著名的政治家与外交家旁边「思索各民族的命运」, 第三段才是「创造政治上的希腊」。作者把三段各配一个动词 (服侍 / 思索 / 创造), 最后用建筑比喻收束: 许多人准备了自由与独立, 而他「像称职的建筑师那样建造了她的政治大厦」。这个比喻随后贯穿全书: 宪法是图纸, 部长的报告是工地勘察, 币制是砖石, 国民议会是承重墙, 解散议会则是拆自己的脚手架。框架的另一层是体裁分工: 序言明说 1828 年以前的内容放进 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 简述, 1828-1831 为主史, 1831 年以后到奥托国王登基的一段放进 Παράρτημα 略述 (L160-163), 于是全书形成「前史 - 主史 - 附记」三段, 与三段分期互相咬合。扣分: 附记部分实写近 1,600 行, 与主史量级相当, 与「略述」的承诺明显失衡; 且第二段 (欧洲时期) 在正文里被压缩得最厉害, 分期是三段, 笔墨是两段。故 93。

«ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ. Εν τη ιστορία του Καποδιστρίου, προς ταις κατωτέρω αναφερομέναις πηγαίς εχρησάμεθα και επισήμοις της εποχής εκείνης εγγράφοις πολλών επιφανών οικογενειών· τελευταίον δε ενετύχομεν και εγγράφοις της ο ι κ ο γ ε ν ε ί α ς Ρ ά δ ο υ, αλλ' επειδή η έκδοσις είχε προχωρήσει, δεν ηδυνήθημεν, μετά λύπης, να επωφεληθώμεν αυτών.»

95 这是全书最有分量的四行, 位置极讲究: 它排在正文结束、目录与参考书目之前, 相当于一张贴在档案柜门上的清单。作者先说明除下文列出的史料与当时多显赫家族的官方文件外没有别的依据, 然后交代最后还找到了 Ράδου 家谱档案, 却因为「已经付印」而「带着遗憾未能利用」。一个愿意在结论之后公开承认手上还有没用的材料的史家, 他的沉默就已经是一种证据声明; 更关键的是, 这句话同时解释了本书的边界: 凡涉及家族谱系与早年细节的判断, 本书都缺少最强的那一批材料。这条证据链在本卡其他位置都能对上——参考书目 (L15214 起) 列出的确以德文、法文、意大利文的官方史与希腊文的回忆录、报刊为主, 与「官方文件 + 显赫家族档案」的自我描述吻合; 尾注 1) 交代卡波季斯忒里亚斯出生年四说并存 (1779 / 1780 / 1776 / Thiersch 的 1772), 作者自陈「我们也随从了」1776 一说, 同样是同一套做法。扣分: 电子本未附任何插图文件, 题页承诺的 60 幅插图一幅不存, 图版目录实列 58 条, 读者无法据此核对肖像与文献。故 95。

«ις') Χρέος έχει να δώση νόμου σχέδιον περί συστάσεως πολιτικού στρατεύματος. ιζ') Ο Κυβερνήτης δεν έχει είσοδον εις την Βουλήν, ειμή εις την έναρξιν και παύσιν των Συνόδων. ιη') Εις πάσαν Συνόδου έναρξιν ομιλεί διά τας εξωτερικάς σχέσεις, διά την εσωτερικήν της Επικρατείας κατάστασιν, μάλιστα διά τους πόρους και τα έξοδα, διά τας μελλούσας χρείας του ερχομένου έτους, και διά τας δυνατάς βελτιώσεις των κοινών πραγμάτων.»

92 这几行是全书最像「工具书」的地方: 作者没有抽象地讲国家治理, 而是把 1827 年宪法的条文抄出来, 一款一款标上希腊字母序号, 让人看到总督到底能做什么。三条约束写得极清楚: 常备军须先立法; 总督除议会开闭会期外不得入议会, 也就无从在议员面前施压; 每届议会开幕他必须就对外关系、国内状况、收入与支出、下一年度需求与公共事务的可能改良逐项陈词, 于是「财政必须公开」这件事被写成了宪法义务而不是君子协定。这套文本随后被作者当作解释工具反复使用: 1829 年他依宪法里的解散条款换掉议会 (L12025-12032), 1831 年他宣布在法律条例落定之前不召集国民议会, 并因此被指责为野心与专制 (L12970-12977), 两处都以条文为准。扣分: 书中虽给出执行侧的几项数据 (常备军仅 2,612 人, L5088-5089; 1821 与 1828 的人口对照表 L5072-5084), 却没有各州预算、税收实收与债务细目, 读者无法据以复算这套条文到底被执行了多少; 数字多为约数与令状式表述, 实用性因此停在「知道规则是什么」而非「知道怎么用」。故 92。

«Ούτω, κατόπιν τετραμήνου διπλωματικής συζητήσεως, η τέως απολυτόφρων και άκαμπτος διπλωματία της Ευρώπης εκάμφθη τελευταίον υπό των επταετών ηρωικών κατορθωμάτων και των ανηκούστων παθημάτων των Ελλήνων και των εντόνων διαμαρτυρήσεων τού τε Κυβερνήτου και της εν Άργει Δ' Εθνικής συνελεύσεως, και επεσφράγισε διά της επισήμου αυτής σφραγίδος τον θρίαμβον της μεγάλης αυτών επαναστάσεως· λαμπρόν τούτο παράδειγμα τοις καταπιεζομένοις λαοίς τοις έχουσιν ανατεθειμένας τας ελπίδας της απελευθερώσεως αυτών μόνον εις ειρηνικάς των μεγάλων Δυνάμεων»

93 这一段是全书文笔的顶点, 也是净化希腊语最适合排比的地方: 四个长周期句连缀而下——四个月外交交涉之后, 欧洲那「素来绝对、僵硬」的外交终于在希腊人七年的英雄战事与种种不幸、以及总督本人和第四届全国代表大会的激烈抗议之下屈服; 随后一句写它「以自己正式印玺封缄了那场伟大革命的凯旋」, 再用一句把它转成给所有被压迫民族的榜样——那些把解放希望只寄托在列强和平外交上的人, 都该看看这个榜样。排比之外还有反讽: 曾经不可一世的欧洲外交, 最后被「七年的英雄功业」压弯; 而它所承认的「自由」恰好是它先前最不愿给的东西。全段没有一个形容词失控, 长句的每一个分句都带一个明确的名词主语, 这是学术希腊语少见的清澈。扣分: 这种文体的代价在别处立刻可见——同一章后面列举条约条款与外交通信时, 句式回到文件摘要式的平铺, 人物与地名密集堆积, 阅读节奏骤然塌陷; 且卷末附记与参考书目部分的行文近乎公文。故 93。

«Ο λόγος ήτο ότι συνεκρούοντο πάλιν, εν τω κρυπτώ, τα συμφέροντα των ευεργετίδων Δυνάμεων, εν ώ επισήμως τα ελληνικά συμφέροντα ήσαν το πρώτον της ημέρας ζήτημα. Ο δουξ _Βέλλιγκτον_, όστις εφ' ικανόν χρόνον είχε πολεμήσει την ανεξαρτησίαν, εθεώρει νυν αυτήν ως αναγκαίαν. Η εν Αδριανουπόλει ειρήνη είχε πείσει αυτόν οφθαλμοφανούς, ότι ήτο άδικον και κινδυνώδες συνάμα, να υποταχθή η υποτελής Ελλάς εις την εξησθενημένην και προστασίας χρήζουσαν Πύλην. Είχε κατανοήσει δε το ορθόν της ιδέας, ότι υποτελής ηγεμονία εξυπηρετεί μόνον της Ρωσίας τα συμφέροντα. Αντί όμως να προβή δραστηρίως εις ενέργειαν σύμφωνον προς την ιδέαν ταύτην, ως ήθελεν ο _Αϊτέσβουρυ_, και ως θα ήθελεν ο _Κάννιγκ_, αντί να συλλογισθή ισχυρόν ελληνικόν πρόχωμα κατά του μοσχοβιτικού κατακτητικού πνεύματος, περιέπεσε πάλιν εις τον φόβους ότι το νέον ανεξάρτητον κράτος ηδύνατο να καταστή πλέον του δέοντος ισχυρόν και να απειλήση την ύπαρξιν της γεγηρακυίας και εξησθενημένης Τουρκίας.»

94 这一段的深度在于它拒绝把结局写成英雄意志的产物。作者先追问一个反常的事实: 新宣布的自由希腊王国为什么反而比臣属的希腊更小; 然后给出机制性回答: 表面以希腊利益为先的会场, 底下是各保护国的利益冲突; 威灵顿在阿德里亚努波尔协议后掉头, 是因为依赖型主权只会服务俄国的利益, 而沙皇明白这一点, 却又不敢主动动手, 因为独立后的希腊可能强大到威胁病入膏肓的土耳其、打破欧洲均势。于是沙皇选择了最省事也最羞辱的办法——把疆界尽量画窄。分析到这里, 作者并没有停在外交人物的动机上, 而是接上了财政与疆界的连锁: 疆界越小税基越窄, 而总督本人向伦敦求援时写明临时政府的国库 «ής είχον εντελώς εξαντληθή τα ταμεία» (L11998-12000), 1828 年的人口表更把仍被土耳其占据的 Sterea 排除在统计之外 (L5068-5070); 于是 1829 年的火烧舰队与 1831 年的解体便不再是孤立事件。扣分: 这条因果链的解释力主要在外交与疆界层面, 对财政、军事与社会的深层约束几乎没有触及, 换言之它解释的是「为什么被围住」, 不是「为什么活不下来」。故 94。

«Το έγγραφον τούτο, δημοσιευθέν βραδύτερον, και περιέχον παράγραφον, δι' ής διακηρύττει ότι σκοπός και αγών του μέλλοντος βίου αυτού έσεται το ευγνωμονείν, αλλά δικαιώσαι συνάμα την εμπιστοσύνην των Ελλήνων, το υπόμνημα, λέγομεν, τούτο εσχολίασαν ουχί ορθώς διάφοροι συγγραφείς, ών προεξάρχει ο Γερβίνος (32), ισχυριζόμενος, ότι δι' αυτού ο Καποδίστριας τη μεν Ρωσία ωμολόγει τρόπον τινά όρκον πίστεως εις τα ρωσικά συμφέροντα, εαυτώ δε εξησφάλιζεν ηγεμονίαν, συγκειμένην μεν εκ της Πελοποννήσου καί τινων νήσων, εξαρτωμένην δε από της Τουρκίας, ώσπερ η Σερβία, η Μολδαυία και η Βλαχία, και ουδέν μέλλον έχουσαν. Αλλ' ο Γερβίνος φωράται ψευδόμενος, ως πας τις αναγνούς το υπόμνημα τούτο δύναται να κρίνη.»

94 这段展示的是本书最好的一种可信度: 不靠颂词, 靠当场对读。作者先把那份备忘录的段落内容摊开 (它宣称自己一生的目标是行善, 同时要「正当地回报希腊人的信任」), 再指出各种作家——以 Γερβίνος 为首——如何把它读成卡波季斯忒里亚斯向俄国暗表忠诚、同时为自己在伯罗奔尼撒与若干岛屿上谋取一种类似塞尔维亚、摩尔多瓦、瓦拉几亚那种依附型统治的解读; 然后他给出反驳: 恰恰相反, 卡波季斯忒里亚斯 1827 年 7 月 28 日离开彼得堡时，除俄国的好意外没有带走任何东西，也没有与俄国缔结任何别的约定，自那以后再没有回到沙皇的都城，反而把希腊和自己的声名抬到了顶点。这是一段教科书式的文献批判: 摆出对方读法、复述其证据、指出证据内部的不可能。扣分: 同样的机锋没有施加给作者同阵营的叙述——在评 1829 年火烧舰队与 1831 年遇刺时, 对手多以「党争」「阿谀」这类定性词带过, 没有给出对方的原始文件; 因此这套文献批判是不对称的。故 94。

«Η συνέλευσις απέστειλε δριμείαν απάντησιν προς τους αντιπρέσβεις αναιρούσαν τας αξιώσεις αυτών ταύτας ως παρανόμους· αλλ' ο Σ. Τρικούπης δεν επέδωκεν αυτήν παρά την θέλησιν της Εθνοσυνελεύσεως. Εάν το Σύνταγμα εψηφίζετο τότε, ίσως δεν θα εγίνοντο αι πολιτικαί εκείναι κομματικαί έριδες, αι πολλαχώς παραβλάψασαι τας σχέσεις του Βασιλέως Όθωνος προς το έθνος και επενεγκούσαι τω 1843 την στάσιν, εξ ής ο Όθων ηναγκάσθη άκων και μη βουλόμενος να επικυρώση Σύνταγμα, όπερ τελείως απεστρέφετο.»

93 这是全书留到最后的、当代性最强的一笔。附记部分写到 1832 年普罗沃亚的国民大会试图同时做三件事 (大赦、分地、补立新宪), 而三位保护国使节以「在国王陛下与摄政到达并成立摄政之前不得召开任何宪法」为由当面驳回; 作者在这里没有停在事实, 而给出一个反事实判断: 如果当时宪法通过, 也许日后那些党派倾轧 (它们屡次伤害国王与民族的关系) 就不会发生, 也就不会把国家带到 1843 年的危机——那一年奥托国王被迫使违心, 不肯批准一份他完全厌恶的宪法。这条反事实把 1831 年的一次程序性拖延与 1843 年的宪政崩溃直接连了起来, 提示的是「宪政问题被推迟」与「宪政问题被解决」在后果上的差别。稍后的尾注 101 更冷: 1843 年连他的政敌都在国民大会上投票为卡波季斯忒里亚斯立像, 希腊人本该向他致谢, 可是此后既没有雕像, 也没有奥托的雕像, 尽管议会里屡次谈起、私下里也有人口头发誓要办。扣分: 全书到此为止, 既不追问这条因果在 1844 年宪法与 1862 年革命中是否成立, 也不把它与 1894 年读者所处的宪政处境对读, 当代性只能由读者自己补足。故 93。