Ιστορίες αλλόκοτες

«Η Ιερά Εξέτασις είχε πέσει εις χείρας των εχθρών της.»

这一句是全册最干净的一次因果收束。此前整节写一个囚犯被吊在深坑上方: 巨鼠成群啃食他手上的救命细绳, 巨大的摆锤在铁墙之间来回割开他的衣料, 地牢从方形一寸寸挤成菱形, 缺口缩到只剩一掌宽。所有这些都被外部世界的一次行政变动终止——法军进入托莱多, 宗教裁判所落到敌人手里。坡在这里几乎不作解释, 让一场战争顺手关掉一台纯粹以人身为材料的施刑装置, 因果链不靠任何人的意志, 只靠地图上的一条新闻, 而且句子里没有一个感叹号。扣分处在于: 全册八篇各自闭合, 篇与篇之间没有一条共同线索, 所以这一维评的是单篇因果的硬度, 而不是整册的结构强度。故 93。

«Ήτο η μαρκησία Αφροδίτη, η λατρευομένη υφ' όλης της Βενετίας, η ευθυμοτέρα πασών, η θαυμασιωτέρα των γυναικών της χώρας ταύτης, εν η όλαι είναι ωραίαι, η νεαρά σύζυγος, φευ! του γέροντος ραδιούργου Μεντόνι και μήτηρ του ωραίου παιδιού του πρώτου, του μοναδικού της παιδιού! που ευρίσκετο τώρα σπαργανωμένο στα βάθη του σκοτεινού νερού.»

这一句交给读者的第一样东西不是五官而是声望。叙述者先不描写容貌, 先把整座威尼斯写成她的崇拜者: 全城崇拜, 人人以为她最风趣, 比本国任何女人都美, 然后才补上她的社会坐标——年轻的主妇, 老人雷达齐奥·门托尼之妻, 独子的母亲, 而独子此刻正沉在黑水里。整篇的病根就埋在这个介绍顺序里: 女人先是一件公共景观, 才轮到成为一个可以被爱的那个人, 于是叙述者后来的痴迷从一开始就带着误读的形状。坡的人物库以叙述者为中心, 配角常常只有两三个, 但每个都靠一句定语就再也忘不掉: 疯人院里那位院长迈亚尔、每夜提灯照看老人那只秃鹫眼的凶手、临了自报姓名「我不过是小丑霍普-弗罗格」的宫廷丑角。扣分处: 人物数量少, 且几乎都在自己那一篇里出现到底, 不跨篇。故 92。

«Και ιδού ότι ο ρόμβος επλατύνετο με μίαν ταχύτητα που ούτε καν μου άφινε χρόνον να τον παρακολουθήσω.»

这一句是全册速度感的样本。坡的恐怖不靠描写, 靠时间: 摆锤每荡一次就割深一点衣料, 地牢每收窄一寸就多压一分重量, 而叙述者唯一能做的就是不动——他连看它一眼的工夫都没有了。加速是被叙述者自己承认的, 他失去了测量的可能, 于是读者也失去, 恐惧从可数的秒变成不可数的黑暗。同一手法在别的篇里同样干净: 第一篇的疯子院长用一场暴动把自己的疗法演示完, 《Η συνάντησις》的全部情节只用一个夜晚, 《Η κατήγορος καρδία》用七夜铺垫换来一句自白, 《Ζωντανός στον τάφο》把一整场人生压缩进一个打猎的雨夜。坡的短篇几乎从不拖。扣分处: 少数几处题铭与古典引诗把节奏拦了一下, 而《Λίγεια》对眼睛的反复凝视让全篇在中段明显慢下来。故 93。

«Κατά την ορθοτάτην παρατήρησίν του, ήτο μέθοδος απλή, διαυγής και διόλου καταθλιπτική.»

这一句同时暴露了坡的句法和这本书的译者腔。希腊语译本用的是二十世纪初叶希腊语书面语的旧腔: 名词走属格复数, 动词第三人称单数作「ήτο」, 名词带旧式尾音, 正式称呼一律用复数敬语。这套腔调不是错误, 反而是这本书最可读的部分——它让一个十九世纪的南方小城心理医生听起来像是本地人, 也让整册读起来像一本真正在希腊书店里卖过的书。但就译本本身的效果看, 它把坡句子里的短促与跳跃磨圆了: 原文那种一句一顿的哑句, 在译本里变成了带尾音的长句, 停顿被拉长。折衷评法: 文笔以译文为准, 密度以原文为准, 译者保住了文体而牺牲了一点节奏, 这一维因此不取满分。故 91。

«Γυρνώντας από την Πιατζέταν, πήγαινα σπίτι μου, μέσα απ' το Μεγάλο Κανάλι.»

三个地名, 一句之内把一座城市交给读者: 圣马可广场、卡纳雷吉欧大运河、叹息桥。坡写威尼斯不靠明信片, 靠声音和光: 贡多拉划过运河时黑水里的座钟报出第五点, 广场空无一人, 灯光几乎全灭, 只有叹息桥的窗口和总督宫的大台阶忽然亮起来。全册的世界都是这样搭起来的——托莱多的宗教裁判所地牢有画着恶魔的彩绘墙和半尺宽的裂缝, 疯人院塔楼下的地窖里关着涂了沥青、裹了羽毛的看守, 巴尔的摩有一位被提前下葬的贵妇, 里士满河上有一条载着压舱沙的单桅帆船。每一处都足以独立成图, 而且互不雷同。扣分处: 这些世界大多是背景板, 人物在里面待得不久就被换掉, 世界的机制很少反过来改变人物。故 92。

«Ήτο ένας πύργος φανταστικού εξωτερικού και πολύ ερειπωμένος, εφαίνετο δε τόσον παλαιός και τόσον εγκαταλελειμμένος, ώστε ήτο αδύνατον να κατοικηθή.»

全册从一句建筑描写开始, 而这一句是坡的看家本领: 它先把一个地方写成完全不可居住——破败、老旧、荒废到无法居住——然后读者在下一句就被带进去, 于是恐怖不是靠声明, 是靠一个刚刚被宣布不能住的地方被住进去了。这一钩子还带两层套嵌: 叙述者先以公函口吻说明如何取得进入的许可, 再让门房用一种友好的粗暴把他拽进去, 于是「一个故事套着另一个故事」的元结构从第一段就立住了。扣分处: 书名页与丛书页在正文之前占了七十多行, 钩子被推迟; 而真正的悬念——迈亚尔到底是谁——要到全篇过半才被戳破, 前面一大段只靠疯人院内部的闹剧顶着。故 91。

«Δεν έχω παρά ολίγας λέξεις να προσθέσω: Έχω αναδιφήσει εις όλας τας βιβλιοθήκας της Ευρώπης διά ν' ανεύρω τα έργα του δόκτορος Γκουντρόν και του καθηγητού Πλουμ, αλλά μέχρι τούδε, μεθ' όλας τας προσπαθείας μου, δεν κατώρθωσα ν' ανεύρω ούτε έν αντίτυπον αυτών.»

这一句是坡的一个精密玩笑, 而这本书的译者把它改造成了一件更精细的事。译者把整套人名制度搬进希腊语, 于是同一部书里同时出现了两套规则: 疯人院院长迈亚尔、威尼斯贵妇门托尼、被引来评论美貌的「λόρδος Βερούλαμ」、评注者格朗维尔都是规规矩矩的希腊语音译名, 唯独宫廷小丑霍普-弗罗格保留原样不译——于是一部书同时给读者一套同化规则和一套例外, 而那个关于「一部不存在的书」的元小说玩笑恰恰靠着这两套规则的落差才活下来。这一句还顺手示范了本册的处理原则: 题铭能译就译, 拉丁文保留原文另加希腊文说明, 意大利文双行诗保留原文另附希腊文译文, 一条史实脚注则从页下挪到书末。扣分处: 坡的形式发明早已是经典, 这一册是高峰而不是起点, 真正属于这本书的创新是译者的手艺。故 90。

«Από την ιστορικήν αυτήν νύκτα απελευθερώθην από τους θλιβερούς φόβους μου και μαζί με αυτούς εσβέσθη η καταληπτική αταξία, της οποίας οι φόβοι μου ήσαν συνέπεια και όχι αιτία.»

全册的最后一句把整本书的病治好了, 而且是用一句反因果的话治的: 从那一夜起, 那些折磨人的恐惧散去, 而与恐惧一起散去的正是那场混乱; 恐惧不是混乱的原因, 只是它的结果——主客对调, 一句话就够, 而且这句话本身还是一次自我否定式的回望, 让前面整篇关于活埋的论证在最后一刻自行失效。全册八篇的收尾都硬: 地牢里的摆锤停在心脏上方, 碎裂发黑的杯口把毒迹亮在眼前, 铁链把国王与七个大臣连同八张面具一起吊在梁上而驼背者从屋顶的暗孔里消失, 而《Η κατήγορος καρδία》用一句自白把地板掀开。扣分处: 这一册的收束是逐篇结算式的, 没有把八篇拧成一股的总收口; 而坡原版的这个结尾在希腊译本里被译得偏平, 那种冷劲少了一层。故 92。