Νόμοι και Επινομίς, Τόμος B

«Από αυτό λοιπόν τα ακροατήρια από σιωπηλά έγιναν θορυβώδη, ως να γνωρίζουν το καλόν και το κακόν εις την μούσαν, και αντί της υπερισχύσεως των καλλιτέρων επεκράτησεν εις αυτήν πονηρά θεατροκρατία.»

这一句是全卷最锋利的一次移位: 柏拉图把音乐形态的改变读成政体优劣的读数。老乐时代, 观众由「完全训练有素的成人」与「儿童、幼师、民众」分层听, 违规者由「合乎礼法的规训之杖」纠正 (L744-L748); 新乐时代则是编排者本人不识「缪斯的正义与律令」, 把挽歌混进赞歌、把酒神颂混进抒情诗, 把宴饮曲调往歌谣里掺 (L749-L758), 于是「音符不再有是非, 只有听者当下的快感」; 结果是听众席从沉默变成喧哗, 从行家判定「美与恶」变成剧场里的情绪与行市说了算 (L759-L762)。这一诊断把文化生产的评价权从行家手里挪到市场手里, 是柏拉图全部立法里最见锋芒的一处因果论, 也是后世讨论「专业标准与消费者主权」时最常被引回的一段。扣分在于: 它以现代人难以接受的方式把听众的鉴赏力当成可训练可考核的公民德性; 且这条「音乐退化导致政体退化」的因果链在本卷里只被断言, 从未被论证。故 92。

«Υπάρχουν δύο είδη πολιτευμάτων ωσάν μητέρες, από τας οποίας εάν ειπούμεν ότι παράγονται όλα τα άλλα, θα ελέγαμεν ορθά, και το μεν έν είναι ορθόν να ονομάζεται μοναρχία, το δε άλλο δημοκρατία. Και την μεν μίαν την εξασκεί εις το έπακρον το έθνος των Περσών, την δε άλλην ημείς. Όλαι δε αι άλλαι σχεδόν, καθώς είπα, αποτελούν παραλλαγάς τούτων, επομένως είναι πρέπον και ανάγκη να μετέχη και από τα δύο αυτά, εάν πρόκειται να υπάρχη ελευθερία και φιλία μαζί με φρόνησιν. Λοιπόν το εξής θέλει να μας επιβάλη ο λόγος μας, δηλαδή λέγει ότι μία πόλις μη έχουσα μερίδιον από αυτά δεν είναι δυνατόν να πολιτευθή καλώς.»

这一段是全卷的方法论总纲: 政体不是两极对立, 而是两位「母亲」, 一切政体都是二者比例不同的产物; 波斯极端行君主制, 雅典极端行民主制, 其余城邦皆为二者的变体 (L283-L286), 因此任何想要自由而不要专断、想要友爱而不要智慧的城邦, 必须同时「分取」两者 (L286-L290)。它一句话就把此后两千年政治学的核心难题 (混合政体) 摆成可操作的比例问题, 并且立刻贯彻到全卷: 后面谈政体时用的从来不是「君主对民主」, 而是「服务的限度」—— 执政者须是法律的仆人 (L1706-L1713)。扣分在于: 全卷的结构其实不是围绕这个总纲展开的十二章, 而是一段从建城程序起步的立法推演, 总纲只在卷中偏后被正式提出来一次; 加上本卷本身是分卷出版的后半段 (正文自约 705a 起, 《法义》前段不在本文件内), 读者看到的框架缺一头。故 91。

«Ημείς όμως, φίλε μου, δηλαδή εγώ και ο φίλος απ' εδώ ο Μέγιλλος, ισχυριζόμεθα ότι η πεζή μάχη εις τον Μαραθώνα και τας Πλαταιάς, η μεν μία έκαμε την έναρξιν της σωτηρίας της Ελλάδος, η δε άλλη επέφερε το τέλος, και αύται μεν έκαμαν τους Έλληνας καλλιτέρους, εκείναι όμως όχι καλλιτέρους διά να εκφρασθώμεν ούτως πως περί των μαχών, αι οποίαι γενικώς μας έσωσαν τότε. Δηλαδή εις το μέρος της εν Σαλαμίνι ναυμαχίας προσθέτω και την περί το Αρτεμίσιον. Αλλά»

这里能看到柏拉图如何使用自己手上的证据: 克里特人 Κλεινίας 先把萨拉米斯海战算作本族功劳 (L1080-L1082), 雅典人随即搬出更硬的一份账 —— 马拉松与普拉提亚两场陆战「一开其端、一结其终」, 且这两仗使希腊人变得更好, 萨拉米斯与阿耳忒弥西翁则由雅典人补记 (L1087-L1093), 紧接着话锋一转: 「我们现在看的是政制的德性、土地的条件与法律的安排」, 而不只是人能不能活下来 (L1094-L1098)。这是把史料用途与论证目的分层的清醒操作, 与卷中另一处用阿尔戈斯与美塞尼亚诸王背誓解释希腊何以衰败 (L109-L142)、用斯巴达混合政体解释其战功 (L203-L217)、再落到波斯战争 (L636-L689) 构成同一条方法线。扣分在于: 全卷援引的「证据」几乎全是希腊人共同记忆里的战争与政体轶事, 没有任何统计、档案或比较材料可供核对; 克里特与斯巴达的说法之所以被采信, 只是因为说话人是个有身份的客卿, 而不是因为材料本身经得起追问。故 89。

«Και βεβαίως είναι μέτριον και αρκετόν το δεκαετές διάστημα διά την εμπειρίαν των θυσιών και των χορών διά το όλον και διά τας λεπτομερείας, ενόσω μεν ζη και ο θεσπίσας αυτά νομοθέτης, από κοινού με αυτόν, μετά δε τον θάνατόν του εκάστη αρχή να συνεισφέρη εις την επανόρθωσιν των ελλείψεων της αρχής της, έως ότου να φανή ότι εδόθη πέρας εις την καλήν επεξεργασίαν. Τότε δε πλέον να τους θεσπίσουν ως αμετακινήτους θεσμούς και να τους μεταχειρίζωνται μαζί με τους άλλους νόμους, τους οποίους ώρισε εις την αρχήν ο θέσας τους νόμους εις αυτούς, ώστε να μη τους μεταθέτουν εκουσίως, ποτέ εις τίποτε. Εάν δε εφαίνετό ποτε ότι τους»

这是全卷最像现代立法技术的一段: 柏拉图为自己的法典设了一个十年试用期 —— 期间由立法者本人与执政者共同修订, 立法者死后由每任官署继续补漏, 直到「善的完成」显现, 此后才把这些法条立为不可移易的制度, 与其余法律并列施行 (L4087-L4096)。也就是说: 宪法条文本身带一个试用期与一个修订主体, 而修订要靠十年一度的祭典与舞蹈周期来「试」出来 (L4088-L4089)。加上卷中那套可以照着填的表格 —— 5040 户并按二、三、四、五、十连续整除 (L2668-L2682)、城邦与全境分十二区、居民分十二部、十二位神各领一区 (L2990-L2995)、三十七位首任执政官中十九人出自所加之城、十八人出自克诺索斯 (L3236-L3241)、选票先收三百张、再公示其中一百张、第三轮再从那一百张里逐级细分 (L3266-L3276)、拒任罚五十德拉克马、不出席集会罚十德拉克马 (L3703-L3708) —— 全卷的实用度极高, 也是今天读「如何写宪法」时最值得抄走的部分。扣分在于: 作者同时明说这座城「可能没有人会接受, 因为它不容许一位不专断的立法者」 (L2718-L2719), 实用性与可行性在此直接冲突。故 93。

«Διότι δεν είναι εύκολον να εννοήσουν ότι η πόλις πρέπει να μετριασθή ωσάν κρατήρ, του οποίου ο φλογισμένος μεν οίνος βράζει και χύνεται, ο δε μετριαζόμενος από άλλον νηφάλιον θεόν, αφού λάβη καλήν συμμετοχήν, κατασκευάζει καλόν ποτόν και μετριασμένον. Αυτό λοιπόν, διά να ειπώ ούτω πως, κανείς δεν έχει»

这是 Ζάμπας 译笔最见光采的一句: 柏拉图用一个厨房意象把一道最难写清的立法问题 (城邦在金钱与性情上各自结块, 富人不与富人之女通婚、有权势者不与同等者通婚, 活泼者须向迟钝者求婚、反之亦然, L4133-L4142) 压成一句可记的话 —— 城邦须如调酒缸般调和, 一边是沸腾溢出的酒, 一边是另一位清醒的神掺入, 合成一壶好而匀的酒 (L4143-L4147)。作者随即自己拆掉比喻的权威: 「没有人有能力看出这在婚配的混合中正在发生」 (L4147-L4149), 并明说这件事「要从法律里删去, 只用言说去说服」 (L4149-L4152), 于是比喻既锋利又不僭越。同样的手艺在卷中随处可见: 用「城邦如船」讲轮值守卫的理由 (L3460-L3466), 用「统治是全部的一半, 且更胜于一半」讲统治的份量 (L3284-L3288)。扣分在于: 译者采用的是旧式书面希腊语, 名词化与长定语密集, 一句话常一路拖过三行 (例如 L4143-L4147 本身), 阅读节奏偏滞。故 88。

«Η δε εξέτασις του ηδονικωτέρου βίου πλησίον του λυπηροτέρου πρέπει να γίνη ως εξής. Την ηδονήν την θέλομεν να την απολαμβάνωμεν, την λύπην όμως ούτε την προτιμώμεν ούτε την θέλομεν, το δε ουδέτερον αίσθημα από την ηδονήν και την λύπην, εις την θέσιν μεν της ηδονής δεν το επιθυμούμεν, εις την θέσιν όμως της λύπης θέλομεν να το ανταλλάξωμεν. Την λύπην δε την ολιγωτέραν με την περισσοτέραν ηδονήν την θέλομεν, αλλά την ολιγωτέραν ηδονήν με την περισσοτέραν λύπην δεν την θέλομεν, τα ίσα δε απέναντι των ίσων, και διά τα δύο αυτά δεν ημπορούμεν να ειπούμεν σαφώς πώς τα επιθυμούμεν. Όλα αυτά όμως κατά το ποσόν και το μέγεθος και την σφοδρότητα και την ισότητα και τα αντίθετα αυτών ως προς την θέλησίν μας μεν έχουν διαφοράν, ως προς την προαίρεσίν μας όμως δεν έχουν. Αφού λοιπόν»

表面是一卷立法书, 这里却露出底下的伦理学: 柏拉图先设问「最好的生活究竟是否合乎自然」, 再用一套可算的账目来判 —— 快乐本身我们想要, 痛苦我们既不想要也不愿要, 中立的感受我们只在痛苦的位置上肯拿它去换; 小痛苦配大快乐我们肯, 小快乐配大痛苦我们不肯; 一切相差只在数量、大小、猛烈程度与是否均等, 而不在我们的意愿 (L2485-L2497)。这是一套把价值判断还原成「量的收支」的功利式核算, 与卷中另一处「自爱过度是万错之根」的自省论 (L2428-L2434) 一起, 构成这套宪法之下的完整道德地基。扣分在于: 全卷仍是以立法为主线, 这类哲学推演只在中段出现, 且一经进入条文罗列 (罚金档、祭祀次数、选票程序) 就立刻退回清单, 深度因此不均匀。故 93。

«Ίσως όμως δεν την παραδεχθή κανείς, διότι δεν συμμορφώνεται με νομοθέτην μη αυταρχικόν. Αλλά το ορθότερον είναι να προτείνη κανείς τελείως το καλλίτερον πολίτευμα, και το δευτερεύον και το τριτεύον, να αφήση όμως ελευθέραν εκλογήν εις έκαστον πληρεξούσιον του συνοικισμού. Λοιπόν και ημείς τόρα ας»

这一段是全卷可信度最高、也最诚实的一次自我限制: 雅典人明说这座城「可能没有人会接受, 因为它不容许一位不专断的立法者」, 而正确的做法是既提出最好的政体, 也提出第二等与第三等, 但把选择权留给每一位公民代表 (L2718-L2722)。同一份克制还出现在别处: 神事上的法律须从德尔斐取得, 并设解释者 (L3529-L3531); 法条要先试十年才敢固定 (L4087-L4096); 祭司资格要查本人是否无瑕、家世是否洁净、有无杀人记录, 且他与父母是否都按正道生活 (L3524-L3529)。一个作者肯明说自己的蓝图「可能没有人会接受」并把选择权交出去, 这在政治哲学里是罕见的。扣分在于: 就这部电子本而言, 题页与封底都没有出版年份, 译注只有八条, 转写过程还留下了 OCR 混入的拉丁字母 (L141) 与游离插入符 (L2406), 斜体标记几乎全丢 (仅 L4334 一处), 读者无从判断所据底本。故 87。

«Όστις λοιπόν εις τα σχετικά με τους δούλους ήθη και πράξεις του φανή αμόλυντος εις το να ασεβή και να αδική, αυτός θα είναι ικανώτατος εις την καρποφόρον σποράν της αρετής. Αυτό το ίδιον δε ημπορούμεν να το εφαρμόσωμεν και εις τον απολυταρχικόν και τον ηγεμόνα και εις παντός είδους κυρίαρχον απέναντι του αδυνατωτέρου του. Πρέπει όμως να τιμωρούμεν με το δίκαιον τους δούλους, και όχι να τους συμβουλεύωμεν ως ελευθέρους, και να τους κάμνωμεν να υπερηφανεύωνται. Πάντοτε δε ο λόγος μας προς τον δούλον πρέπει να»

这是全卷对今天读者最刺人、也最有解释力的一段。柏拉图没有废除奴隶制, 也没有像亚里士多德那样为「天然奴隶」作论证; 他做的是在既有制度内部加装限制: 主人在奴隶的言行上若显出污秽与不义, 就永远领不到德性的收成; 反过来, 在这件事上保持洁净的人才最有资格收获德性的果实 (L4345-L4348); 同一原则还被推到专制者与统治者身上 —— 对更弱者也须守公道 (L4349-L4350); 但他随即划出底线: 奴隶只能按奴隶所应受的惩罚对待, 不得像对自由人那样劝告, 也不能让他们因此自负 (L4350-L4353)。这套「不废除但驯化」的处置, 恰好构成奴隶制现代史上一条常被忽略的中间路线: 它既不是解放宣言, 也不是血统论, 而是让所有者在本城邦的德性账本上无法豁免。今天重读《法义》, 这段比任何关于城邦比例的段落都更能说明, 古代立法的伦理自持与制度现实之间的距离。扣分在于: 这套驯化逻辑在今天只能作为「被约束的恶」的历史证据来读, 不能当作可取的方案。故 90。