Ο Πεντάρφανος

«πένθος του. Την τετάρτην ημέραν μετά την κηδείαν της ατυχούς, ότε αύτη αρρωστήσασα αιφνίδιως απέθανε τεσσαράκοντα ημέρας μετά τον γάμον, εισήλθε, πρώτην φοράν από του δυστυχήματος, εις το σχολείον, στυγνός και σιωπηλός.»

本书的骨架是一个叙述者框架加七则自成起讫的旧事, 而不是一条贯穿的线。叙述者先用第三人称写两位姑母的争执与医生那句玩笑, 再交代自己是二十二岁的孤儿, 最后把七则旧事一件件摆开; 全书的时间落差靠的是叙述者从「他」变成「我」的那一跳。七则之中, 《教师曼纳斯》与《年度献祭》两条因果链最硬: 前者由一桩婚约引出新娘四十天后的暴亡, 以及老师从此对孩子失去耐心, 后者由一次出海引出一句不该说出口的祝词; 而《懒骨头》一篇长达三千行的选举编年几乎没有情节推力, 只有名单与票数。扣分处在于框架在七则旧事之前就闭合了, 叙述者的声音只在一处重新出现, 七篇之间靠并置而不是递进, 读者读完七件事, 仍然不知道自己读到的是一本书还是一份证词。故 88。

«Ήτο, η ατυχής, πεντάρφανη, ποίος να την προστατεύση, ποίος να της ειπή καλόν εις τα συμπεθερικά της.»

人物命名是本书最硬的一项手艺。岛上的男人几乎都有姓、有别称、有职业: 独眼的卡卢巴是「只有一只手的渔夫」, 高个学生雅诺利斯·布鲁科拉卡基斯是那个在课堂上喊「别打开纸条」的男孩, 磨坊主、教师、教区执事、搬运工各有一副固定的尊称, 连挑水的小男孩都按行会叫「船桨」。叙述者把民间词当作身份标签来用, 同一个「五孤儿」先落在叙述者自己身上——他父亲沉船后尸骨未寻——再落在另一个没有父亲的姑娘身上, 一词两用就把两代人的处境接上了。扣分处在于七则旧事里没有一个人物第二次出现, 群像虽众, 却是一排各自成立的速写, 叙述者本人也几乎没有身体。故 92。

«Παύει πλέον η μελέτη κι' ο καιρός της προσοχής . . .»

速度是本书里最不统一、也最有设计的一项。暴风一段用一个长句把天、海、浪、夜同时推到眼前, 中间几乎不换气; 而教师的故事在一天结束的地方硬切, 一句校歌把整篇收掉; 选举一段则慢到近乎编年, 逐个唱名、逐票开票、逐条报出当选人的名字。快慢的落差本身就是内容: 慢的部分写的是制度如何吞掉个体, 快的一段写的是个体如何被海抹掉, 而中间那段婚礼铺陈把两种速度搅在一起, 拖到读者以为该收束了才让信使进门。扣分处在于《懒骨头》一篇的慢是直线下降的慢, 中段近两千行几乎没有新的转折; 《轻鹿猎人》一场婚事的铺陈也拖得过长。故 87。

«Και συ; Φιλοσοφείς, ως εγώ, και ουδέν πράττεις.»

这本书同时开着两种希腊语而不把它们抹平: 一层是带词尾变格的书面古体, 一层是逐字保留的口语。第二人称讲《水妖湖》时, 一个只穿内衣和短裙的老神从苇荡里跳出来, 替人把陷在芦苇里的船拖出来, 只说一句「瞧, 这么沉」; 同一段里叙述者又用最古的书面语替这句口语作注解, 仿佛一个读过几年书的人正在替不识字的读者翻译。旧谚语也一律加注: 「自己的先来」被注明意思是「第一人有资格裁断与己有关的事」, 而同一句谚语到结尾变成老人对自己人生的总结。扣分处在于古体一多, 十九世纪希腊语的旧拼与长句会让不谙此语种的读者寸步难行, 而注释只解词义不解句法。故 93。

«Διότι οι όροι του συμβολαίου έλεγαν, ότι όλα τα κεφαλόπουλα και τα καβούρια, όσα επλησίαζαν εις την λίμνην, ήσαν της λίμνης, ενώ όσα ετόλμων να εξέλθωσιν αυτής, δεν ήσαν του λιμένος.»

岛上的世界是可以被画成一张制度地图的。湖有它自己的边界与所有权: 湖的契约规定凡进入湖中的鱼虾与船都属于湖, 凡敢于驶出的便不属港口, 于是渔民连夜偷渡都成了一种制度化的越界; 高利贷者被写成从外面迁来的「携来者」, 乘希腊独立战争的混乱在岛上落脚, 一待就是两代人; 教区是一套完整的行政机构, 从教区执事到省督代表一应俱全; 连渔村的年节历法与婚俗都按天排定, 送鱼饼、炸肉饼、送圣瓦西里节大圆饼各有其日。扣分处在于这个岛几乎没有现代性的时间坐标, 选举一场是全书唯一一次与全国政治相接的地方, 而它又被写成了笑谈。故 92。

«— Α! αυτό πρώτη φορά είνε· άντρωπο να τρώη άλλο άντρωπο!»

开篇第一句就是全书的一句话: 医生维尔德处理一位姑母被咬伤的额头时笑着说「这是头一回听说: 人吃人」。这不是引子, 是主题的压缩包——两位姑母的咬伤、后面七则旧事里反复出现的死人与债务、以及叙述者本人一生的偿还, 全被这一句玩笑提前说完了, 读者带着这半句话往下走。紧接着叙述者却先不解释: 他花了数百行去讲母亲的葡萄汁缸、父亲那条被凿穿的酒船、以及自己如何成为那个绰号所指的人。扣分处在于题名所指的那个人物在很长一段之后才真正登场, 而那位医生说完妙语就永远退场, 全书再不提他一次。故 89。

«συντριβή καρδίας τας ψήφους των εκλογέων, με ορθήν ή λοξήν την ρίνα και με χάσκον το στόμα δεικνύοντος, κατά το τραϊάνειον επίγραμμα, τας ώρας εις τους προ των καλπών διαβαίνοντας ψηφοφόρους»

形式上的发明集中在三处。其一是叙述者的人称调度: 序言用第三人称写两位姑母的争执, 紧接着又用第三人称写叙述者本人 (他叫 Στάμος Καβούλης, 父母双亡的二十二岁青年), 六则旧事也用第三人称, 偏偏《水妖湖》一篇整篇换成第二人称, 让「你」隔了七年回到湖边, 篇末叙述者才第一次跳出来用第一人称对读者说「你倒说说」——一部书里换三次叙述身份, 而且每次换都换了说话的对象, 读者的位置被反复改动。其二是跨语域的嫁接: 在记述投票箱前清点选票的人时, 作者忽然引一段古罗马皇帝留下的铭文, 说他们张着嘴计时的样子正像那铭文里被搬上柱头的沙漏, 古代的颂诗被硬接到现代选票箱上。其三是把民间词当作有法律效力的事实来用, 比如湖与港口的所有权契约。扣分处在于这些手法多在叙述层, 情节结构本身相当传统。故 89。

«Και τούτο ευλόγως συνέτεινε να πιστευθή παρά πολλοίς η φήμη, την οποίαν είχε διαδώσει από πρωίας ο επιστάτης της λίμνης — ότι τα δεκαοκτώ δερματοτύρια τα είχε καταπιεί ο αφαλός της θαλάσσης, ότι τα είχε ξεράσει το μάτι της λίμνης και ότι οι εγχέλεις τα κατέφαγαν.»

全书最后落在一个传说而不是一个结论上: 湖的监管员散布的说法是, 大海的深潭吞掉了那十八桶奶酪, 湖的眼睛把它们晒干, 而鳗鱼把它们吃光; 紧挨着它, 一个渔民用手指往船底一指, 说东西就在那儿。作者把官方的传说与老渔夫的一句大白话并置, 不作裁决, 也不让叙述者回来收尾, 一句「在船底, 就在这儿」就把一桩悬案按回了它本来的位置。扣分处在于框架自始至终没有真正合拢: 开头那位医生说完妙语就消失, 结尾也没有任何一句回到那两位姑母的争执; 而整部书最见性格的那句「我不知道」式的收束只在中间那一篇出现过一次, 读者带着半开的门离开, 而不是被领到出口。故 90。