Κρατύλος

«Και λοιπόν τι φρονείς δι' εκείνον ο οποίος απομιμείται με τας συλλαβάς και με τα γράμματα την ουσίαν των πραγμάτων; Άραγε δεν ισχύει και εδώ ο ίδιος λόγος, δηλαδή αν μεν αποδώση όλα τα αρμόδια, θα γίνη ωραία η εικών — τόρα όμως η εικών είναι όνομα — εάν δε παραλείψη ή προσθέση ολίγα κάποτε, θα γίνη μεν εικών, όχι όμως ωραία; Και επομένως δεν θα έχωμεν άλλα μεν ονόματα καλώς κατασκευασμένα, άλλα όμως κακώς;»

这一句是全书最锋利的一次移位: 名字不再是通往事物的钥匙, 只是事物的摹本。苏格拉底把命名者比作画师, 说摹本要成立必须样样都对, 少一笔多一笔便成坏画; 于是词源工作被降格成「画得像不像」的手艺, 而知识只能从摹本之外去取。这一击同时解释了这部对话的词源分析为什么注定失败: 几乎每一组词源都靠增删字母或移置重音才凑得出来 (只差一个字母的 «σκληρότης» 与克里特方言的 «σκληρότηρ», 晚出的 «σώσμα»), 也就是靠把摹画画坏。柏拉图把一条自己才刚铺好的路当场拆掉, 这种自我拆台是柏拉图对话最常见的结构, 也是本卷真正的思想内容。扣分在于: 这一击是结论性的断言, 并没有给出一条更好的知识论, 读者拿到的只有「别靠名字」这一条禁令。故 92。

«Ότι βεβαίως μία είναι η ορθότης παντός ονόματος και πρώτου και τελευταίου, και δεν έχουν καμμίαν διαφοράν μεταξύ των ως ονόματα, νομίζω ότι και συ συμφωνείς.»

这是全书的方法论声明, 也是评价这部书结构的钥匙: 柏拉图坚持判词正确与否只有一条标准, 这条标准对「首批」原始名字和「最后一批」派生名字一视同仁。整套对话因此有清晰的两级工程 —— 先按元音、半元音、鼻音把字母逐层分类, 再逐音节拼合出「第一批名字」, 然后把同一条检验程序一路套到 σώσμα、άνθρωπος、ψυχή、δίκαιον、αγαθόν 上去 (L3316-L3368)。框架的另一面是它同时是有缺陷的: 单一标准碰上反例便全线崩塌, 而柏拉图用来推翻它的每一招 —— 摹本论、约定论、神授论、流变论 —— 彼此并不相容, 也没有一个被挑出来当最终立场。扣分在于: 工程师的部分清楚, 结论的部分悬空。故 91。

«Όσον διά να ομιλήσω εκ του προχείρου, νομίζω ότι κάτι τι τοιούτον εννοούν αυτοί οι οποίοι ωνόμασαν την ψυχήν, ότι δηλαδή αυτή, όταν υπάρχη το σώμα, γίνεται αιτία να ζη αυτό, διότι του δίδει την δύναμιν να αναπνέη και αναψυχήν, μόλις όμως εκλείψη αυτό που δίδει την αναψυχήν εις το σώμα, τούτο καταστρέφεται και αποθνήσκει. Δι' αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι το ωνόμασαν ψυχήν.»

这是全书词源工作的一个完整样本, 也是它最好的样本: 柏拉图先给出因果机制 —— 灵魂随身体呼吸而复得生机, 身体一亡即随之消亡, 再由机制反推词根 αναπνέω, 并明确说出「因此他们把它叫做 ψυχή」。主张、机制、结论三段齐备, 表面上是本卷最漂亮的一处词源。但证据的成色要打折扣: 那个机制是柏拉图自己先立起来的, 不是从词源里挖出来的; 而古希腊语 ψυχή 与 αναπνέω 的联系本就是他为《蒂迈欧篇》准备的造说 (站内 Timaeus 卡同此一路), 也就是说这里的「证据」其实来自另一部对话。扣分在于: 本卷引经据典只限荷马与通用希腊语, 既无语史材料也无出土文本, 一切证据都是词形内部的拆合。故 88。

«Πολύ περισσότεραι εξαιρέσεις της γραμματικής εξηγούνται με τον νόμον της σαφηνείας, ο οποίος είναι επίσης καλλιτεχνικός. Ο»

这一句是译者给出的可操作规则, 也是全书唯一能直接拿去用的东西: 语法上大量不合常规的形式并不是错误, 而是被一条「清晰法则」统辖的例外, 因此例外本身需要各自的理由。紧接着译者用 Brugmann 关于 συναίρεσις 的观察, 以及 υύς、νέος、βύρσα 三个反例说明: 词源分析可以排除规则、另立法则, 前提是你说得出那条法则是什么。这一套是可以直接搬去做语史分析的工作程序 —— 先立规则, 再看例外, 找不到例外理由的, 就承认词源已经变了。扣分在于: 柏拉图本人给不出任何可操作的东西, 他恰恰论证了词源不可靠; 于是能交给读者的只有译者的方法论, 而不是柏拉图的方法论, 而译者的方法论只存在于一篇并未标页码的序言里。故 80。

«Η επιστήμη αντί να θαυμάζη τον Κρατύλον σήμερον, τον προπηλακίζει μη εννοούσα το βαθύ νόημα του γενάρχου αυτού της γλωσσολογίας. Λόγου χάριν ο Πλάτων παράγει το άνθρωπος από το αναθρώσκω όπα. Η γλωσσολογία αντιτείνει από το ανήρ όψ. Επίσης του Delbrück δεν»

译者在这里亮出自己的嗓音: 他不肯让「科学」两个字把先人一笔抹掉, 于是用两句押韵的短句把反驳做完 (παράγει … αναθρώσκω 对 αντιτείνει … ανήρ όψ), 紧接着又举 Ιερουσαλήμ 与 φιλόνεικος 两个例子说明, 词源推错不等于词源无用。这种带火气的学术序言在二十世纪初的希腊译本里相当常见, 也是本书最有阅读快感的部分。另一面是: 译笔偏旧式书面希腊语, 名词化与分词结构密集, 一个长句常常拖过七行, 且排印用 & 与 _ 标出粗体与斜体, 阅读时视线要不断跳出。故 86。

«Και πραγματικώς, μα τον κέρβερον, μου φαίνεται ότι δεν μαντεύω κακώς αυτό το οποίον ενόησα, ότι δηλαδή οι πολύ παλαιοί άνθρωποι, προ πάντων όσοι έθεταν τα ονόματα, καθώς σήμερον οι περισσότεροι από τους σοφούς, επειδή πολύ περιστρέφουν τον νουν των διά να ερευνήσουν πώς είναι πλασμένα τα όντα, πάντοτε παθαίνουν ίλιγγον (ζάλην) και τότε πλέον τα πράγματα φαίνονται εις αυτούς ότι περιφέρονται, και πραγματικώς περιφέρονται. Προφασίζονται λοιπόν»

这一句把整卷的纵深一次拉到底: 古人之所以相信名字天然正确, 是因为他们把语言看作对世界的摹写; 而摹写要求世界静止, 于是柏拉图给出最古老的解释 —— 是命名者自己把世界转晕了, 转得万物看上去都在打转。这一手把「名字错」与「世界在流」两个问题绑成一件, 由此才能在结尾逼出「美本身、善本身」不动这一条出路。深度的第二层在方法上: 苏格拉底把全部反例排成一条递进的链 —— 字母可增可删 (名字会失真)、名字是摹本 (摹本天生不完整)、摹本要成立靠正确判断 (又回到判断从何而来)、一切都在流 (连标准本身也流走)。扣分在于: 这条链的终点不是结论而是一次悬置, 柏拉图把问题交还给克拉提洛「回乡去再想」, 于是深度极高而结论缺席。故 93。

«3) Τούτο είναι μνημονική ανακρίβεια του Πλάτωνος. Ο Όμηρος λέγει ότι ο ίδιος ο Έκτωρ ωνόμαζε τον υιόν του Σκαμάνδριον, ενώ οι άλλοι τον ωνόμαζαν Αστυάνακτα.»

书末那十条译注是这本书可信度的锚: 译者不只在序言里发议论, 还在注脚里逐条跟柏拉图对勘。这一条尤其见功夫 —— 苏格拉底在对话里正是靠 Αστυάναξ 与 Έκτωρ 意义相同这一点立论 (L1211-L1219), 译者却直接判定这是「记忆上的错误」, 并援引荷马的说法: 那名字是赫克托耳自己给儿子的 (Σκαμάνδριος), 别人才叫他阿斯图阿纳克斯。这样的注脚让读者看见: 这位译者是带着校勘意识读的, 不是照着希腊原文顺手翻过去。扣分在于: 十条注只覆盖少量关节, 大量词源在注里没有下文, 而序言里引到的 Brugmann、Delbrück 与具体页码都无法在本电子本内复核; 且这一条校勘本身也没有给出所据的荷马行号。故 88。

«τα ονόματα εις τους υπηρέτας μας. Διότι δεν εφυτεύθη εκ φύσεως ποτέ κανέν όνομα εις κανένα, αλλ' εδόθη κατά τα νόμιμα και έθιμα των συνηθισμένων να μεταχειρίζωνται αυτά. Αν όμως δεν είναι καθώς»

这句话在两千年后仍然是语言哲学的正面战场: 名字是自然长出来的, 还是由约定立起来的 —— 这一点决定指称是被发现的还是被创造的。柏拉图把它放在全场最显眼的位置, 让两个对话人一开口就不打一处: 埃尔墨格涅斯说名字是人按规矩与习惯给的, 甚至像换奴仆一样换名字; 克拉提洛说正确性是自然植在每个人心里的。今天从索绪尔到克里普克、从命名实体到词向量, 争的还是这件事; 而译者序里 χερουβείμ 那个例子 —— 用今天的拼写法则硬套古典词, 硬套出「Χαιρουβείμ」 —— 更是当场演了一遍。扣分在于: 柏拉图自己给出的裁决是悬置的, 结尾既没站到约定论一边, 也没站到自然论一边。故 89。