ΦΑΊΔΩΝ (ή περί ψυχής) — Διάλογος εις τον εν Σικυωνία Φλιούν

μου φαίνεται ότι είναι όμοια, ως να έλεγε κανείς την εξής ομιλίαν δι' ένα άνθρωπον υφάντην, ο οποίος απέθανε γέρων, ότι ο άνθρωπος αυτός δεν εχάθη, αλλ' ίσως κάπου ευρίσκεται, παρουσίαζε δε ως απόδειξιν το φόρεμα, το οποίον ύφανεν ο ίδιος και εφορούσεν, ότι υπάρχει ακόμη γερόν και δεν εχάθη·

92 本书的「情节」是论证的推进, 而它的推进器是三次诘问与三次回应。西米亚斯先问: 灵魂既像一件穿旧了仍合身的外衣, 那么最后一件袍子比人活得久, 难道就能证明人还在? 苏格拉底用本条 quote 接过这个比喻并当场反转它: 染坊人自己也死了, 没人会说「这件布比染坊人 durable」, 可见「谁更耐久」这个问题问错了对象; 于是结论落到「灵魂换身体, 身体换灵魂」的织造学 (L2163-2170)。第二重诘问来自克贝斯 (灵魂如万花筒, 碎了就散, L2389-2396), 由「相反者互不消灭」一段回答 (L3104-3300); 第三重是西米亚斯的「谁保证论证本身成立」的诘问, 苏格拉底以「我们必须把基础再清理一遍」作答 (L3431-3437), 并给出「不再另求证明」的收束。这一推进方式的强度在于: 每次回应都不推翻前一步, 而是给前一步换一块更结实的地基。扣分: 本版缺失 Phaedo 97c-99c 的目的论证明 (见 FC 9), 使「第二次航行」的假设在缺少对手的情况下悬空, 全书的论证张力少了一极; 另外「反论辩」(μισολογία) 一节 (L2271-2295) 篇幅偏长, 是全篇最容易被跳读的一段。故 92。

Διότι συλλογίζομαι, αγαπητέ μου φίλε (και παρατήρησον πόσον μ' ενδιαφέρει ο συλλογισμός ούτος). Εάν μεν εκείνα, τα οποία λέγω, τυχαίνη να είναι αληθινά, το να πεισθή κανείς εις αυτά είναι καλόν· εάν δε, αφ' ού αποθάνω, δεν υπάρχη τίποτε, αλλά τουλάχιστον κατά τούτον τον ίδιον καιρόν, ο οποίος προηγείται του θανάτου, θα είμαι ολιγώτερον δυσάρεστος εις τους παρευρισκομένους, διότι δεν θρηνώ.

93 群像的分层极清楚: 五个门徒各领一个位置, 且不是陪衬——西米亚斯提和谐说之诘 (L2387-2389)、克贝斯提「灵魂如万花筒」与「若灵魂如形式, 则形式是否也如万花筒」的诘 (L2390-2396)、斐多在末尾给出全书唯一一次公开悼词 (L3958-3961)、阿波罗多罗斯从开场就哭到最后 (L3927-3930), 克力同则两次承担「现实的理智」: 提醒天还没落山、可以缓一缓 (L3881-3886), 又在结尾替他合上眼与口 (L3954-3956)。而苏格拉底本人在本条 quote 里被定义为一个方法姿态: 他声明自己不会为了在门徒面前显得正确而论证, 他追求的是「在我自己身上显得真实」; 若论证为假, 至少他不会带着谎言的遗憾离开, 而那点无知「晚一点也就消散了」。这句话把「苏格拉底」从圣徒形象改造成一个论证伦理的样本。扣分: 阿波罗多罗斯除了哭之外没有别的动作, 斐多在本条之前几乎只是个记录者, 人物弧线弱于论证弧线。故 93。

Ενόμισα λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, έπειτα από αυτά, αφού απέκαμα εξετάζων εκείνα, τα οποία πραγματικώς υπάρχουσιν, ότι έπρεπε να προσέξω μήπως πάθω εκείνο, το οποίον παθαίνουσιν εκείνοι, οι οποίοι παρατηρούν και εξετάζουσι τον ήλιον, όταν παθαίνη έκλειψιν· διότι μερικοί βέβαια παθαίνουν βλάβην εις τα μάτια, εκτός εάν εξετάζουν την εικόνα του μέσα εις νερόν ή εις άλλο όμοιον πράγμα. Και εγώ εσκέφθην κάτι τοιούτον πράγμα, και εφοβήθην μήπως όλως διόλου τυφλωθώ κατά την ψυχήν, κυττάζων με τα ομμάτιά μου τα πράγματα, και προσπαθών να τα εγγίσω με κάθε μίαν από τας αισθήσεις μου. Ενόμισα λοιπόν ότι πρέπει να καταφύγω εις τας λογικάς αποδείξεις και εις εκείνας να εξετάσω την αλήθειαν εκείνων, τα οποία πραγματικώς υπάρχουν.

90 节奏的骨架是「每一段都以条件句推进」: 苏格拉底式的问-答-问-答, 每一次「若如此则如何」都把前一答案收窄一分; 到了本条 quote 这一段, 节奏突然换挡——他先说自己在「实际存在者」的考察上已经「筋疲力尽」(ἀπέκαμα), 接着做了一个极生动的比喻: 那些观察日食的人若只盯着水里的倒影, 就会弄坏眼睛, 他怕自己也像那样「在灵魂上致盲」, 于是改用推理去考察——这等于在书的中段公开宣布「换一条路走」。这是全书的节奏铰链: 换挡之后是假设 (L2900-2937), 假设之后是相反者论证 (L3104-3300), 论证之后是不死结论 (L3325-3415), 然后神话 (L3491-3700) 把节奏骤然放缓成吟游诗般的段落, 最后回到牢房的短句与沉默。扣分: 本版缺了目的论证明这一段, 使「换挡」之后缺少一次正面交锋, 论证的坡度显得偏陡偏险; 神话一节的长段落与前面短促问答的落差略大, 读来有断层。故 90。

Προετοιμασμένοι λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπον, Σιμμία και Κέβη, είπεν ο Σωκράτης, έρχομαι, εις την συζήτησιν. Σεις όμως, αν πεισθήτε από εμέ, αφ' ού λάβητε ολίγον υπ' όψιν σας τον Σωκράτην και πολύ περισσότερον την αλήθειαν, αν μεν νομίσητε ότι σας λέγω καμμίαν αλήθειαν, παραδεχθήτε αυτήν αν δε όχι, αντιτείνετε με όλα σας τα επιχειρήματα, προσέχοντες από την προθυμίαν μου να μη απατήσω συγχρόνως και τον εαυτόν μου και σας, και φύγω καθώς η μέλισσα αφήνων το κεντρί μου.

94 译笔最见功力的地方是它同时保住了柏拉图的两端: 短句的锋与长段的密。开场的问答几乎全是短句 (「Ποίον πάθημα;» / «Μήπως γίνωμεν, εἶπεν αυτός, μισολόγοι…»), 整段的锋利来自这种不绕弯; 而论证段一进入条件链, 句子就长起来, 一句里套着 «ἐὰν… ἄρα…» 的层层推演, 译者的现代希腊语把这种嵌套撑住了而没有散架。最著名的两处收束都在本条 quote 里: 他要求门徒「尽力反驳我, 让我不至于同时骗了自己和你们, 然后我就像蜜蜂那样留下我的螫刺」——把「被反驳」与「被蜇」并置, 一句话把论辩的伦理与身体感一并交付; 尾注 28 又把「公鸡」接回「献给医神的惯常牺牲」, 使结尾的赎罪动作落在实处。扣分: 柏拉图原文的节奏标记 (重音、短长节奏) 在电子文本里全部丢失, 读者无法按原文的节拍朗读; 少量插入式解释由译者补入, 译笔偶有现代化处。故 94。

Λέγουν λοιπόν, φίλε μου, είπεν ο Σωκράτης, πρώτον μεν ότι η τοιαύτη γη, εάν κανείς ήθελε την παρατηρήσει από υψηλά, θα τω εφαίνετο ότι είναι ωσάν μία από τας δωδεκασκύτους σφαίρας (δηλαδή σφαίρας, των οποίων η έξωθεν επιφάνεια έχει δώδεκα ζώνας διαφόρων χρωμάτων), με ποικίλα και διάφορα χρώματα χρωματισμένη, των οποίων χρωμάτων, ως και τα εδώ υπάρχοντα, τα οποία μεταχειρίζονται οι ζωγράφοι, είναι τρόπον τινά δείγματα. Εκεί δε λέγουν ότι η γη είναι από τοιαύτα χρώματα και από πολύ ακόμη λαμπρότερα και καθαρώτερα παρά αυτά.

94 本书的世界不是背景板, 而是被逐层造出来的。第一层是现实: 雅典监狱、十一囚同处一室 (L126-127)、处刑日与提洛密使船的宗教日历 (L156-175)——船未归, 城邦不得公开处死, 于是苏格拉底多活了一个月。第二层是认识论的双重世界: 可见与不可见两个秩序 (L1619-1637), 灵魂属于后者。第三层是回忆说的两个世界 (L1000 前后)。第四层是末尾从零造出的宇宙: 本条 quote 描述那颗十二色球体般的真实大地, 其上有以空气为呼吸、以以太为空气的更高一层, 有真正的日月星, 有神人居所; 而我们脚下这片被盐与腐败蚀坏的土地, 只是它的水牢 (L3565-3571, L3636-3680: 地下河、火河、泥河、贯穿大地的最深的塔耳塔洛斯深壑, 以荷马「最深的坑」为凭)。这套宇宙志是希腊哲学里少见的、几乎全凭几何想象力写出的体系, 而且它被写成「听人说的」而非柏拉图自认真理, 这一点反而保住了它的可信度。扣分: 神话与前面的辩证之间没有过渡性的论证桥梁, 只靠「我要讲一个好听的故事」一句接入 (L3574-3577); 宇宙部分没有插图辅助, 纯靠文字空间想象。故 94。

Και ποία είναι λοιπόν εκείνα, τα οποία είπεν ο μεγάλος αυτός άνθρωπος προ του αποθάνη, και με ποίον τρόπον απέθανεν;

93 开场把整本书的赌注一次押上: 不是「苏格拉底说了什么哲学」, 而是「他临死前说了什么, 又是怎么死的」, 回答还附了一个私人理由 (「我听着会高兴」)。紧接着的第二个钩子更狠: 斐多的答案是「一个偶然事件」——每年开往提洛密的使船, 恰好在前一天才被加冕 (L156-159), 而按城邦的宗教法, 使船未归之前不得公开处死任何人 (L171-175)。于是死刑日期不是被法律定的, 是被一艘船定的, 而这艘船每年只来一次; 读者由此知道: 这场死亡被安放在一个雅典人无法控制的节律上。后文更点出这件私事有多刺: 全雅典没有人知道苏格拉底死前说了什么, 除了「他喝了毒芹死了」这一句 (L138-145), 消息本身也随着船期延迟。扣分: 开场把「怎么死的」这一悬念提前许诺给读者, 中段的大段论证使这份承诺被兑付得很晚 (直到 L3860 之后); 角色表与副题在正文之前已把「苏格拉底之死」这一信息说完。故 93。

Διότι δεν βεβαιώνω ακόμη αυτό το πράγμα, αλλά βεβαιώνω ότι όλα τα ωραία γίνονται ωραία διά του (καθαυτό) ωραίου.

95 本条 quote 是全书方法论最精密的一处, 也是柏拉图哲学最少被模仿的一次发明。他的推理是: 若存在另一个「美」只是因为分有「美本身」才美, 那么「美本身」就成了一切美的原因; 那么「一切美的东西因美本身而美」这句话, 就是一件可以拿出来做立足点的事——而他明说他此刻还不敢断定这句话本身, 所以他只肯断定这一句, 因为这是他看来「最安全的回答」, 既对自己也对他人安全。苏格拉底在此处做了一件在古代哲学里近乎前所未见的事: 把「假设的确定性」与「推理的确定性」分开, 把方法的地基声明为可被检验的, 并主动保留退路。这条「第二次航行」的方法, 加上前面他对阿那克萨哥拉「物质性原因」的正面批判 (L2846-2860: 把原因叫做「σῖφωνα」而其实是另一种东西, 真正的力应当以「神的智慧」来理解), 构成了西方哲学史上第一套明确的方法论自觉。扣分: 本版删去了目的论证明, 使这套方法失去它最强的一次实战对手 (L3491 前的空档), 读者看到的是被抽掉了一角的论证装置。故 95。

Ω Κρίτων, είπε, χρεωστούμεν ένα πετεινόν εις τον Ασκληπιόν· πληρώσατε λοιπόν το χρέος και μη αμελήσητε (28).

96 结尾是全书最被误读、也最被低估的一段。临刑前苏格拉底问狱卒: 这酒是不是献祭用的 (L3909-3910), 得到「献多少都可以」的回答后, 他说了一句几乎被忽略的话: 也许可以、也许应当许愿, 让神把这边的住处换成那边更好的住处, 而这正是他所祈求的 (L3915-3918)——死亡在此被说成一次「迁居」, 而且是他自己求来的。随后是本条 quote: 「我欠阿斯克勒庇俄斯一只公鸡, 你们把债付了吧, 别忘了」——这既可以读作玩笑 (他一向以生病者自比, 医神才是他的神), 也可以读作结算: 全部论证的目的是让灵魂洁净以进入冥府, 而献祭的规矩早被写进书里 (尾注 28 引「献给医神的惯常牺牲」, L4158-4162)。其后的收束毫无抒情: 众人按程序摸他的脚与腿, 觉其冷, 他说「不冷」; 当毒发到腹部, 他说最后的话; 克力同替他合上眼与口 (L3937-3956); 最后由斐多说出一句悼词, 说他是我们所认识的人中最善良、最智慧、最正直的 (L3958-3961), 随后 «ΤΕΛΟΣ» (L3965)。扣分: 悼词本身用的是复数化与程式化的希腊墓志铭句式, 情感被礼制削平; 这一幕没有留下任何未解释的谜 (与《会饮》不同), 收得太干净, 以至于余味短。故 96。