Οθέλλος

«Θα' πάγω εις τον Κάσιον ν' αφήσω να μου πέση, και να το εύρη έπειτα εκείνος το μαντίλι.»

89 全剧的机关在两行台词里说完了: 伊阿古不去造一件物证, 他去等一件物证自己长出来——那方从苔丝狄蒙娜手里掉出来、被埃米莉娅拾得、又落到卡西奥手里的手帕, 只消「落在」他手里, 后面的一切就都是自动的了。这条链在文本里是走得出来的: 埃米莉娅拾得手帕 (L3231-L3235)、伊阿古当着她的面撒谎 (L3265-L3271)、伊阿古拿「卡西奥有一方绣花手帕」去诬奥赛罗 (L3500-L3512)、奥赛罗索求而不得 (L3710-L3712)、第四幕第一场伊阿古补上最后一誓 «ΙΑΓΟΣ Είναι η τιμή αόρατος ουσία· πολλοί οπού την έχασαν περνούν ότι την έχουν. Πλην το μαντίλι...» (L4081-L4084)、第五幕第二场埃米莉娅临死前说出真相 (L6424-L6428)。情节的因果链因此硬得几乎没有缝隙, 每一环都只靠一件东西撑着, 而这件东西正是全书的引信。扣分在两处: 奥赛罗在第四幕第一场 (L4496) 与第五幕第二场 (L5873) 两度拿 «δικαιοσύνην» 说事, 第四幕一千四百行的内心盘问把势能拖住了; 而埃米莉娅一死, 她与伊阿古三十年的共犯关系靠一段独白一次性翻过来, 收得比因果链本身更利落。故 89。

«Αν το 'πε, η παμπόνηρη ψυχή του να σαπίζη σπυρί σπυρί κάθε στιγμήν! Ψεύδος αισχρόν σου είπε! Ηγάπησε παραπολύ τ' ακάθαρτόν της ταίρι!»

90 这是全书群像里最有爆发力的一击, 也是译者给埃米莉娅这个角色的定性: 她不是被写来替奥赛罗惋惜的, 她是这场婚姻里唯一一个始终清醒的人, 骂起人来一句顶三句 («Αν το 'πε, η παμπόνηρη ψυχή του να σαπίζη σπυρί σπυρί κάθε στιγμήν!»)。三个主要人物的语言分得极开: 伊阿古用市井比喻说话 (L1124-L1127 的毒芹与百里香, L1149 的 «πουγγί»), 奥赛罗用近乎公文的句子说话 (L6671-L6674), 埃米莉娅用一句一句顶回来的话说话, 而三者都保持 1876 年希腊口语的节奏。扣分在于配角的功能化: 卡西奥与苔丝狄蒙娜被阴谋线挤薄, 洛多维科与葛雷西亚诺几乎只为「说出真相」而存在, 十七个角色名里真正有声音的只有六七个。故 90。

«Νέα, παιδιά! Ο πόλεμος τελειωμένος είναι. Τους Τούρκους τους επρόκοψεν αυτή η τρικυμία, και τους χαλνά τα σχέδια. Βενέτικον καράβι απήντησε τα τουρκικά και είδε την ζημίαν και την φρικτήν καταστροφήν όλου σχεδόν του στόλου.»

88 这一幕是全书的换气口, 译者的处理是先用天气把节奏压住, 再让报信人用四句把节奏一下子松开: 战争结束了, 风暴击沉了土耳其舰队, 威尼斯船看见了残骸, 整个舰队几乎全灭。莎翁原作用的是更冷的叙述, 希腊译本把节奏做成了希腊式的短促排比, 三个动词 («τελειωμένος» / «επρόκοψεν» / «χαλνά») 连续落下, 舞台效果直接。速度上, 第一幕第一场两百行交清赌注 (L134-L220), 第二幕一封信把舞台从威尼斯搬到塞浦路斯, 第五幕第二场一场戏收完三条人命 (L6262-L6730), 都是莎剧里少见的利索。扣分在两处拖沓: 第一幕第三场前半 (L614-L706) 用了九十多行只做战报转述与议事, 第四幕第一、二场奥赛罗的内心盘问也拖长了。故 88。

«Θέλεις τσουκνίδα να φυτεύσης, ή μαρούλι; Θέλεις να σπείρης ύσσωπον, ή να φυτρώση θυμάρι; Θέλεις να έχης ένα μόνον είδος χόρτου, ή λογής λογής βότανα»

90 这是全书最见译者手艺的一段: 伊阿古说「身体是园子、园丁是意志» (L1123), 译本把它摊成一串点得出数的希腊蔬菜——毒芹、莴苣、藿香、百里香, 末了落到「你是要拿自己那点阳痿去浇它, 还是拿汗水去沤肥」。比喻的逻辑一点没丢, 语气却从说教变成了挖苦, 整段话因此在希腊语里比在英语里更短促也更像市井话。译者对口语的处理是自觉的: 同一场里他给伊阿古的是粗鄙的日常词, 给元老院与总督的是泛希腊语的公文腔 (L1026-L1058), 两者之间的落差正是这部译本的读法所在。扣分在于 1876 年的单音调排印抹平了原有的音节对比, 而这场戏的双关与节奏大量依赖语音, 希腊读者拿到的是意思而不是声音。故 90。

«Θα γείνη μέγας σκορπισμός του τουρκικού του στόλου. Αν ημπορέσης να σταθής εις του 'γιαλού την άκρην, θα ιδής τα νέφη να κτυπά μ' αφρούς το κάθε κύμα. Η θάλασσ' ανεμόδαρτη, με χαίτην ορθωμένην, να καταβρέξη προσπαθεί τ' αστέρια, και να σβύση 'ς τον Ουρανόν τους φύλακας του ακινήτου πόλου. Ποτέ μου τόσην ταραχήν 'ς το πέλαγος δεν είδα!»

88 这段把整部戏的世界一次交代完: 一座要塞化的岛, 港外是压过来的土耳其舰队, 风把浪推成扫帚, 连星也要被扫下来, 而守军只能站在岸上算风向; 同一个世界里, 城里却还有 «ο κόσμος εσωρεύθηκε, κ' έ ν α π α ν ί φωνάζουν.» (L1348) 那样的骚动, 卡西奥的船迟到了, 军官们在酒馆里喝得烂醉。前线的压迫感与岛上的日常由此并置, 而威尼斯那头正在开会算各路战报 (L614-L706)——三块地方同时在动。扣分也在这里: 威尼斯的宫廷、元老院与海军只以公文口吻存在, 没有一个威尼斯人有体温; 岛上除了埃米莉娅、葛雷西亚诺与总督, 几乎没有平民, 世界因此是政治地理的, 不是社会的。故 88。

«Να μη μου δώκης είδησιν! (2) Δεν το 'λεγα ποτέ μου, εσύ, που είχες πάντοτε πουγγί σου το πουγγί μου, δεν το 'λεγα ότι εσύ μπορούσες να το ξεύρης!»

88 莎翁把这全剧的第一句给了一个情人的质问而不是主角, 希腊译本照办, 而且把那句「别告诉我」放在句首, 后面紧跟一句近乎粗话的挖苦 («πουγγί σου το πουγγί μου»), 于是第一句里同时交出三样东西: 这两个人的关系、这部戏的方言、以及全剧赖以运转的那条「说不出口的信息」的线。读者还没见到奥赛罗, 就已经知道有人正被一件不能说的东西绑住。扣分在于真正的钩子成形得晚: 要到第一幕第三场元老院拆穿婚事 (L721-L735), 这部戏的赌注才完全摊开; 而题页、人物表与布景说明 (L49-L112) 先占了六十行, 希腊读者要跨过这些才进戏。故 88。

«διότι λέγει, έ κ λ ε ξ α ε γ ώ υ π α σ π ι σ τ ή ν μου!»

91 这一行的排字手法值得细看: 伊阿古正在模仿奥赛罗那种军人腔 («με ύφος στρατιωτικόν και λόγια φουσκωμένα», L152), 引述他的原话时, 排字工把三个词一个字母一块地拉开: «έ κ λ ε ξ α ε γ ώ υ π α σ π ι σ τ ή ν μου!»。同一套办法全书只用过六行十一个词: 土耳其人名 «Δ ο ύ ν αι» «Λ α β ε ί ν» (L168)、全城人涌到海边时喊的 «έ ν α» «π α ν ί» (L1348)、伊阿古说自己念不出口的粗口 «π ό ρ ν η» (L5078)、他学着奥赛罗的口气重复回来的 «π ο λ ύ κ α λ ά» (L5146)、以及埃米莉娅临死那支歌里的叹词 «ι τ ι ά» (L6481)。可见它标的不是「外来词」, 而是「这一句不像是这个译者的日常希腊语」——可是这套约定在尾注区 (L6735-L7308) 一个字也没有交代, 读者只能从十一个例词反推边界。更要命的是: 那方把三个人送进坟墓的土耳其器物 «ένα μαντίλι κεντητόν» (L6396), 从头到尾一次也没有被拉开。扣分就在这里——一个未被说明的排印约定, 分寸只能猜。故 91。

«Ας ήναι. — Σας παρακαλώ, 'ς τα γράμματά σας τώρα, που θ' αναφέρετε αυτά τα θλιβερά συμβάντα, περί εμού παρακαλώ να γράψετε ως είμαι· μη τίποτε μικραίνετε, αλλά και εις κακίαν μη τίποτ' αποδώσετε.»

92 收束用的是自陈而不是辩解: 奥赛罗请来的人照实写, 不要缩小, 也不要替他加罪 («μη τίποτε μικραίνετε, αλλά και εις κακίαν μη τίποτ' αποδώσετε.»), 接着补上自己在阿勒颇割断一个玷辱过威尼斯的土耳其人的喉咙 (L6687-L6691), 然后吻别遗体、当场自刎 (L6702-L6704), 接着是葛雷西亚诺那句冷得发凉的话 «Χαμένοι λόγοι ό,τι 'πή κανείς.» (L6699), 再由洛多维科把床帐拉上 («Ας την κρύψωμεν», L6717), 命人关屋、看守死者产业, 临走只留一句 «Κ' εγώ ευθύς αναχωρώ, 'ς το Κράτος ν' αναφέρω το πράγμα τούτο το βαρύ με την βαρειάν καρδιάν μου.» (L6727-L6728) 收场。译者把莎翁那种冷到极点的自白译得近乎公文, 于是这个结尾同时是私人的悔恨与一份交给国家的证词, 这是全剧最重的一笔。扣分在拥挤: 埃米莉娅之死、奥赛罗的自白与自刎挤在同一场, 而收场的洛多维科只办善后、不作审判, 收得住却不够沉。故 92。