The Esperantist, Vol. 1, No. 7

«How to tell the time in Esperantoland. This is a troublesome matter, for two systems are in vogue, the German and the English. I was surprised to find that French Esperantists generally use the former, and, instead of saying _la kvar kaj duono_, for _half past four_, they say _la duono de la kvina_, _the half of the fifth hour_. We English must take care to remember this peculiarity, or we shall get into trouble.»

这一则洞察的力量在于它把一个语言问题还原成社会问题: 同一句「几点几分」, 在德语区和英语区的世界语者嘴里说成两套话, 法语区的世界语者居然采用德式 («la duono de la kvina», 即「第五个钟头的一半»), 编者的结论是英国人若不记住这条特例, 通信上就会吃亏。这条观察的可贵之处是它来自实地而不是来自语法书: 它把时制表达法在跨语言移植时并不自动稳定这一事实, 和「说法不同就是派别不同」这一社群学事实, 一并塞进一句话里。全期还有几处同级的观察: 博讷小组委员用酒瓶教世界语分词的招数 (L614-L622) 说明 1904 年的世界语教师已经在设计道具; 而「本能还是智能」一文把一只狗拦住医生不让下水这件事推到读者面前, 却明说只给结论不给答案 (L1325-L1329)。扣分在于这类洞察是零散的、可遇而不可求的: 全刊没有一篇把某个观察推到底, 长达三百多行的旅欧纪行始终停在见闻层, 最强的一句也只是「要不是做世界语主义者, 我永远不会知道法国人的日常生活」 (L794-L796), 没有追问为什么。故 78。

«THE ESPERANTIST The Esperanto Gazette for the spreading of the International Language.... Edited by H. BOLINGBROKE MUDIE. ANNUAL SUBSCRIPTION: 3/- (4 francs; 1-1/2 roubles; 75 cents). Published by THE LONDON ESPERANTO CLUB, 41, Outer Temple, London, W.C.»

这十行刊头就是本刊的组织框架, 而且四样东西一次给全: 刊物的自我定位 («The Esperanto Gazette for the spreading of the International Language....»)、责任编辑 («Edited by H. BOLINGBROKE MUDIE.»)、经费来源 (年订三先令, 折成四法郎、一个半卢布、七十五美分), 以及出版主体 (伦敦世界语俱乐部, Outer Temple 41 号)。这四条合起来决定了这份刊物是什么: 它不是某人的写作集子, 而是挂在一个有固定地址、有固定订阅制度的机构名下的机关报, 而机关报的功能是服务而非表达。框架的另一半在卷首目录 (L75-L92): 十四个栏目与页码把文学与实务并置——纪行、limerick、续译戏剧、寓言、论述、译诗、杂讯、印度来信与谚语、医学科普、短篇、轶事、通信、季节风俗小品, 每期固定以通信札记收尾 (L1957-L2013)。扣分在于这只是一张组织架构图, 不是一套主张: 本期没有社论, 也没有任何一篇文字交代本刊要办成什么样、评论以什么为标准、编辑在哪些问题上表态, 读者只能从栏目组合里反推它的取向。故 76。

«Dorma-malsaneco, kies kauxzo longe restis nesolvebla problemo, fine cedis sian sekreton, dank' al la laboradoj de Lt.-Kolonelo Bruce, Doktoro Nabarro kaj Kapitano Greig. Ili uzis la eltrovon de Doktoro Castellani, ke malgrandega sangparazito, nomita "trupanosom'o" cxeestis en la cerebrospina fluajxo de iaj malsanuloj, suferantoj de tiu cxi malsaneco, kaj kiu eltrovis, ke tiu cxi parazito kauxzas la dorman malsanecon, same kiel kulo kauxzas malarion.»

这一段是全期唯一有档案密度的地方, 因而撑起 evidence 一维: 它把一个当时仍未解开的医学难题的破题过程写成了可以逐项去查的名字链——Lt.-Kolonelo Bruce、Doktoro Nabarro、Kapitano Greig 的工作 («dank' al la laboradoj de», L1828-L1829), Doktoro Castellani 的发现 («Ili uzis la eltrovon de Doktoro Castellani», L1831), 病原体 («trupanosom'o», 原文如此拼写, L1832), 寄生部位 (脑脊液), 以及一句精确到可以与疟疾对照的类比 («same kiel kulo kauxzas malarion», L1834-L1835)。全期另有两处可核: 五条印度谚语被明确归到「Maljuna Sinjoro Howell」的旧说之下 (L1797-L1802); 阿萨姆来信有确切地名与日期 (「Singribari Hat, P.O., Assam, Feb. 27, 1904.」, L1714-L1715), 而编者与 Lloyd 的通信都署全名与学位 (L1558)。扣分在于可核性极不均衡: 杂讯栏十几条消息 (L1630-L1706) 无一注明出处, 谚语表后孤零零的「(8276)」 (L1817) 无从解释, 旅欧纪行里的名人相遇与酒会描写也无法核验, 只能当作一种见证而非证据。故 72。

«Oni neniam devas meti la posxtsignon sur la ilustrita flanko, sed gxi devas esti samflanke kun la adreso. Se oni alie faras, la ricevanto devos pagi pluan 30 centimojn. Kaj, se oni deziras sendi la posxtkarton duonpreze, oni devas elstreki la vortojn _Carte Postale_, kaj anstatauxi "_presajxo_, aux _Imprime_." Kaj oni ne devas skribi plu ol la adreso, kaj la nomo de la sendanto, kaj, eble, la dato. Tiam la kosto nur estas 5 centimoj (one halfpenny).»

这一则把「办一份运动刊物」落到具体的邮资上, 是全期实用价值的典型样本: 明信片的邮票必须与地址同面, 否则收件人多付三十生丁 (L1644-L1646); 若想按半价寄, 必须划掉 «Carte Postale» 字样, 改写 «"presajxo, aux Imprime"», 并且信面只能写地址、寄件人姓名与日期, 资费便降到五生丁 (L1648-L1652)。同一栏目还给出: 九个国家与地区的订阅代理与收款地址 (L268-L276)、伦敦十三个世界语小组秘书的姓名地址与建组邀请 (L97-L138)、伦敦大学与第戎大学两个暑期世界语课程的科目学费与报名地址 (L1598-L1622)、以及致 Zamenhof 的「信仰卡」邮购办法 (L1656-L1672)。更实用的是通信札记里的语言用法交代: 法语区世界语者报时说 «la duono de la kvina» (L1969-L1975), «Cxia» 与 «Cxiu» 的分别 (L1979-L1981), 以及一首把关系代词拆成后缀的口诀诗 (L2000-L2013)。扣分在于这些条目彼此独立, 从未编成一份可携带的手册, 想用就得自己从一期期杂讯里拼。故 80。

«Beaune estas centro de la vinkomerco de Francujo, kaj M. Deschamps, komitatano de la Grupo, elpensis novan sistemon por figuri per la botelo, la participojn Esperantajn. Sur paperego, oni vidas tri virojn, la unua tenas en mano botelon da Beauna vino. Li estas _trinkonta_, kaj la vino estas _trinkota_. La dua viro jam suprenigis la botelon al la busxo, kaj estas _trinkanta_, kaj la vino estas _trinkata_. Sed la tria viro, kun tre gaja mieno, multe dancadas, malplena botelo en mano. Li estas _drinkinta_, kaj la vino ne plu estas, gxi estas _trinkita_!»

这是全期写得最漂亮的一段: 博讷小组委员 Deschamps 想出用一只酒瓶讲世界语分词的办法, 编者把三个人和一个酒瓶写成一段可以贴在墙上的文字——第一人举着未开的瓶子 («Li estas _trinkonta_, kaj la vino estas _trinkota_»), 第二人把瓶子举到嘴边 («Li estas _trinkanta_, kaj la vino estas _trinkata_»), 第三人拿着空瓶手舞足蹈 («Li estas _drinkinta_, kaj la vino ne plu estas, gxi estas _trinkita_!»), 主动被动、进行完成一次教完, 笑点与语法点落在同一处 (L614-L622)。全期散文水准也稳: 英译栏是地道的维多利亚后期报文体, 纪行、闲笔、通信各得其所 (L661-L1027, L1957-L2013), 而拉·封丹寓言的收束句 «Kiom da homoj en la mondo, per kunvenaj gestoj, babileto kaj sxajna kapableco, estas nur sensprituloj kaj senkleruloj!» (L1266-L1267) 干净利落。扣分在于译诗栏为保韵牺牲词义: 鲁拜特里的 «Sultan'» «Jamsxid'» «Kajkobadon» 等专名一律压成一个音节, 与并列的 Fitzgerald 英译一对照就知道少了多少 (L1334-L1492); 而逐节限韵的 limerick 到最后两节收尾句完全重复, 装置停在那里没有继续下去 (L1058-L1071)。故 79。

«Tiu cxi malsaneco ne similas je malario, cxar gxi ne kuracigxas per kinino. Oni nun ne dubas ke la _cici musxo_ (tsetse, _glossina palpalis_), sangsucxanta musxo, transportas la malsanon de persono al persono, same kiel la mikrobo malaria (_plasmodium malariae_) faras. La sekvanta eksperimento pruvas la rolon, kiun la cici ludas en tiu cxi afero.»

这一段是全刊深度最高处: 论证分三步走——先用「奎宁治不好」把睡病与疟疾切开 («ne similas je malario, cxar gxi ne kuracigxas per kinino», L1870-L1871), 再指出传播者是采采蠅 («_cici musxo_ (tsetse, _glossina palpalis_), sangsucxanta musxo», L1871-L1873) 而疟疾的传播者是疟原虫 («_plasmodium malariae_», L1873), 最后落到一句可检验的断言 («La sekvanta eksperimento pruvas la rolon, kiun la cici ludas», L1874-L1875)。三步都踩在能够验证的地方: 药理排除、媒介鉴定、实验验证; 连实验本身也被写了出来——把睡病患者的血与脑脊液注入猴子, 猴子随即发病并出现同样的症状 (L1877-L1883)。扣分在于全刊再无第二处达到这个层次: 「本能还是智能」一文把问题提到半空就停 (L1325-L1329); 正字法一栏只把「上标符号」这一项争了一轮 (L1500-L1530); 五条印度谚语只给三条判准不给例证分析 (L1797-L1817); 旅欧纪行三百余行始终停在见闻层。故 68。

«Dankojn! Koregajn dankojn! La rezultato de la korespondado pri la uzo de supersignoj estas bonega, kaj plene pruvas, ke cxiulandanoj kunpensas pri la afero. Mi nur estas ricevinta cxirkaux dudek kvin de la petitaj posxtkartoj, kaj, _kvankam mi ne ilin demandis_, mi ricevis centojn da varmegaj protestoj. Tiu cxi pruvas ke la Esperantistoj multe interesigxadas je la lingva afero, kaj ke ili ne estas nezorgemuloj. Tamen, kelkaj amikoj diris al mi: "Oni ne zorgos pri la afero." Tial mi nur demandis, ke la plenduloj skribu al mi, cxar mi bone sciis ke tiuj cxi ne estis la plimulto da la Esperantistoj, nek en Anglujo, nek aliloke.»

这一则的价值在于编者把自己的失误原样摊在版面上: 他未经征得同意, 只寄出约二十五张小明信片 («Mi nur estas ricevinta cxirkaux dudek kvin de la petitaj posxtkartoj, kaj, _kvankam mi ne ilin demandis_», L1502-L1503), 结果收到「成百上千封热火的抗议» («mi ricevis centojn da varmegaj protestoj», L1504), 而朋友早就提醒过他 («Oni ne zorgos pri la afero», L1506-L1507)。他没有辩解, 而是当场改政策: 今后不再寄印着上标符号的报纸 («Mi neniam sendos al vi sensupersignan Gazeton», L1511-L1512), 并把补救写成读者可以照做的步骤 (L1523-L1530)。责任链也做得干净: 每篇译文都署译者与原文作者 (Motteau、Mehrmann、Ben Elmy、P.H.、C. S. Bicknell, L81-L90), 来信给姓名、地址与学位 (L1558、L1584-L1585、L1677-L1678、L1788-L1789), 编者自己的长文也署名 (L658)。扣分在于可信度只覆盖到「署名」这一层: 杂讯各条没有出处, 那个「(8276)」 (L1817) 无从解释; 更要紧的是电子本把世界语的五个变音字母全部转写成 cx/gx/sx/ux 与裸 x («fresxaj» 即 fresĥaj, L1361), 原版究竟怎么印只能靠推测; 续译戏剧里卡里班母亲的名字一处作 «Sikorakso» (L1093)、一处作 «Sxlimido» (L1101), 同一期自相矛盾。故 74。

«Malfelicxe estas iuj da la plej influemaj membroj, kiuj havas fortan antauxjugxon kontraux lingvo artefarita, kaj tiun cxi monaton ili estas antauxmetintaj proponojn pri la ekzameno de tiu cxi temo, kiuj estas tute malamikaj ecx al la konsiderado de la meritoj de nia kara lingvo. Sed tiu cxi povas nur helpi nian kauxzon.»

这一段让本刊与同时代任何一份小报区别开来: 世界语者要面对的真正对手不是无知者, 而是专业语言学界本身。Lloyd 指出, 国际音理学会里最有影响的一些成员对人工语言抱定成见, 且在这个月里摆出了连讨论都不屑于进行的 «antauxmetintaj proponojn pri la ekzameno de tiu cxi temo» (L1546-L1549); 他的结论不是抱怨而是判断——敌人肯把话题搬到桌面上, 对一个正想获得学界承认的语言反而是好事 («Sed, tiu cxi povas nur helpi nian kauxzon.», L1550-L1551)。全期还有另一条同级的时代坐标: 编者把 1904 年的现状写成一份可数的对比 (法国有多少教授与博士, 英国有多少), 据此断言 «la lingvo estos venkinta!» (L644-L650); 而本期最要紧的实际事务, 仍是如何让一个小社团在邮政、电报、教材与拼写规则上运转起来 (L1500-L1530、L1598-L1652)。扣分在于这些判断全都锚在 1904 年五月的英国与法国, 对今天的读者, 「法国已经赢了所以英国要追」这种逻辑需要先做一次转译; 而当时被当作首要任务的拼写之争, 在后来的世界语标准化史上只占很短的篇幅。故 77。