Γραφτή και Δημοτική και το Γλωσσικό Ζήτημα στην Ελλάδα

«Όμως εδώ δεν εφαρμόζεται η αρχή Imperium facile eis artibus retinetur quibus initio partum est (μ' όπιες τέχνες στην αρχή χτίζεις κράτος, με τέτιες έφκολα το συντηράς).»

这是全书最值钱的一次移位: 作者借一条罗马法的老原则 (Imperium facile eis artibus retinetur quibus initio partum est, 凡治国以何艺始, 即以何艺守成) 说出书面语的正统性来自「抄本」与「国家」, 随即声明这条原则在此处恰恰不适用——书面语若死守自身、不肯从口语取血, 就会变成一种「器官」, 只能表示概念而说不出心底的话, 最后沦为「坏嗓子、失声、发不出声音的乐器」, 整个民族与整个民族生活都葬送在这种语言里 (L167-L184)。这条原则把「净化书面语」从一项文化遗产重新判定为一项负债, 是希腊「语言问题」里最锋利的一次表述。扣分也在这里: 该判断在书里只是断言, 既无希腊语材料验证, 也无反驳; 而作者自己随后又承认这一原则「只能偶尔地」施行, 主张变成了一种几乎无法操作的主张。故 89。

«Χρειάζεται λοιπόν κάπιος συβιβασμός, όμως συβιβασμός όπου βέβαια η αφεντιά της — η Καθαρέβουσα — πρέπει από το θρόνο της πολλά σκαλοπάτια να κατεβεί.»

这三行是全书方案论的核心句, 也是它区别于当时两派的地方: 哈齐达基斯主张回不到古代, 激进的普罗迪克提斯派主张在净化语言之上另立一整套纯口语, 而作者判定两派都错了——激进派错在以为可以像捏陶器那样从材料上重塑一种语言, 事实是书面语在过去一百年已经铺开, «φετφά δεν τη σβύνεις»; 于是出路只能是妥协, 而妥协的让步是明码标价的: 书面语的「主人」——卡吕拉埃布萨 (Kαθαρέβουσα)——必须从王座上走下几级台阶 (L524-L536)。随后他又把妥协拆成三档 (语音与语法跟活口语走、词汇保留净化语积累、多余古风彻底靠边), 这套三分法是全书可操作度最高的设计。扣分在于全书没有章节标题、没有数据表, 论证全压在这一条思路上, 且「作者」与「译者」两层声音交错, 读者常分不清哪一句是布鲁格曼的判断、哪一句是译者的附议。故 87。

«Γερμανούς λόγιους ο Κ. Κρούμπαχος του Μονάχου, ο εξοχώτερος μεταξύ μας γνώστης της ιστορίας του Ελληνικού μεσαιωνικού και σημερνού πολιτισμού και λόγου, αφιέρωσε στο πρόβλημα ένα του βιβλίο τυπωμένο στα 1903. (Το Πρόβλημα της Νεοελληνικής Γραφτής. Μόναχο 1903. Σελ. 226.»

这一段是全书文献作业的基准线: 作者把这场论战的主要文献摆到台面上——德国学者 K. Κρούμπαχος (Brugman) 于 1903 年在慕尼黑出版的《Το Πρόβλημα της Νεοελληνικής Γραφτής》, 并直接给出页码 (σελ. 226), 又引用他本人承认「我知道这话会惹祸」的那句自我预告 (σελ. 155, L264-L269)。随后又转手列出哈齐达基斯的希腊文回应 (《Απάντησις εις τα του Κρουμβάχερ》, 雅典 1905, 557 页) 与其德文小册子 (Athen 1905, 144 S.), 连页数都写出来 (L270-L274)。译注 35 更进一步, 把哈氏列出的九个例词逐个核到实际用法上 (L808-L812)。这套做法让读者可以顺着页码回去查账, 在 1906 年的希腊语文坛算是少见的自律。扣分在于: 全书的例证几乎全是别国类比 (中世纪拉丁、俄罗斯教会斯拉夫语、瑞士多语区), 希腊语本身既无词表也无语录, 而作者自陈不能进入语法细节 (L287-L289); 参考文献页码无法在本电子本内复核。故 84。

«Αντάμα τους όμως πρέπει να βαδίσει και θεωρητικιά διδαχή — πρώτα πρώτα του δασκαλικού κλάδου του ίδιου — γενικά ως προς την ουσία και τη ζωή των γλωσσών και ειδικά ως προς την οικονομία των γραφτών»

方案的落点被明确指定给了教师: 作者认为光有改革热情不够, 必须先给「教师行业」补一门关于「语言的本质与生活, 尤其是书面习语的经济」的教, 这样希腊的语言问题才能被「看得更客观一点」, 改革的成败才不会被写成一场意气之争。这一句之所以重要, 是因为它是全书唯一一处把责任落到可执行的组织上——不是交给某个天才文人 (作者明说: 没有任何神谕式的文人出现), 而是交给每天在教室里教希腊语的人。同时作者给 reform 划了一条现实主义的界: 书面语在过去一百年已经铺得很开, «φετφά δεν τη σβύνεις», 改革者不能再像掀陶器那样从素材上重塑语言 (L529-L534)。扣分在于: 它止于「应该先培训教师」这一层, 没有课程表、没有教材、没有试点方案, 也没有讨论教师自身的书写能力与新正字法的训练如何衔接, 实用面因此只能给到 85。故 85。

«Με άλλους λόγους, είναι παππαγάλλος ο Βιλαμόβιτς! Τον Κρούμπαχο τον ύψωσε ως στα ουράνια μια φορά· τώρα μας λέει πως αποσαίρνει τον πανηγυρικό του.»

这一句是全书译注的声调标本, 也是本书最尖锐的一处文笔: 译者先让被引的句子自己站住, 再用一个希腊语日常骂词把对方钉在柱上, 随后补上一串机械的嘲弄 (「你把布鲁格曼举上了天, 现在你说他收回自己的祝贺」), 末尾还要报出页码 (Σελ. 519)。这种写法在论战小册子里是有效的: 读者拿到的不是抽象的学派判断, 而是一个具体的、当场的、可复述的耳光。正文那一支笔则相反, 克制而流畅, 常用一个日常比喻把抽象命题落地 (书面语沦为「坏嗓子、失声的乐器」, L180-L184)。扣分在于两处: 一是人身攻击密集到喧宾夺主, 48 条注里相当一部分的火力落在性格与国籍上 (L623-L626 骂那位写了四百页小册子来证明「希腊人不写口语」的 Φωτιάδης 先生 «μουρλός», L696-L698 骂先捧布鲁格曼又撤回祝贺的德国学者 Βιλαμόβιτς «παππαγάλλος»), 读者分不清哪一条是文献证据、哪一条只是挖苦; 二是电子本把重音由多音制改成单音制 (L38-L47), 希腊文旧文体的抑扬与典故节奏被削平, 这一损失与译注本身的火气叠加。故 86。

«Στη Ρουσσία πάλι κουτσοβάδιζε ο κόσμος όπως όπως ως στα μέσα του δέκατου όγδοου αιώνα με την παλιά βουργάρικη (τη σλαβική της εκκλησιάς που λεν) ως γλώσσα γραφτή. Μα άντρες σαν το Λεμονόσσοφ και τον Καραμσίνο βάλανε τη μητρικιά τους στο θρόνο της»

这一段是全书纵深最厚的一处: 作者把语言史做成一条跨国的时间轴——中世纪拉丁语是官方语言, 但丁与同人打开通往自然语言的大门, 文学与整个民族的思想生活便获得新的春天 (L206-L211); 俄罗斯则一直用到十八世纪中叶还拿教会斯拉夫语当书面语, 洛莫索夫与卡拉姆津把母语搬上王座, 十九世纪的俄罗斯文学才有了那身花衣 (L212-L215); 再折回希腊, 从中世纪到 1821 年、从科拉伊斯 1748-1833 的正字法规范到 1880 年代的反攻 (L293-L330)。这种比较史的作用是证明「书面语与口语的断裂」不是希腊人的民族缺陷, 而是所有语言共同的历史阶段, 因而改革不是复古而是还债。扣分在于: 这是一条横向的类比轴, 不是对希腊语材料的深挖; 全书没有讨论任何一个方言点, 语音学、历史音韵、希腊语方言地理一律缺席, 因此纵深是「读史的纵深」而不是「语言学的纵深」。故 86。

«Αφτό είναι τρομερή υπερβολή κι' ανακρίβεια. Οι λέξες που σημείωνε ο Χαντζίδακις είναι: κ ά μ α ρ η — δ ω μ ά τ ι ο (ν), μ ό μ π ι λ α - έ π ι π λ α, σ π ετ σ α ρ ί α—φ α ρ μ α κ ε ί ο(ν), κ α ρ έ κ λ α—κ ά θ ι σ μ α, μ π ο υ ν τ α λ ά—β λ ά κ α, σ π ι τ ά λ ι—ν ο σ ο κ ο μ ε ί ο (ν), σ ό μ π α—θ ε ρ μ ά σ τ ρ α.»

这是全书最扎实的一次文献作业, 也是本书不同于一般论战小册子的地方: 译者不满足于说哈齐达基斯夸大, 而是把哈氏那九个据说「从口语里消失」的词一个一个拉回来核对——κάμαρη 其实比 δωμάτιο 常用得多, σόμπα 与 μόμπιλα 只是变得少而没有绝迹, σπετσαρία 与 μπουνταλάς 和 φαρμακείο、βλάκας 一样家喻户晓, καρέκλα 更是人人皆知的日常词 (后面逐词还有更细的说明, L808-L826)。这种做法有学术分量: 它把「谁在夸大」的争执换成可核对的事实清单。扣分也集中在这里: 同一批注里, 文献作业与人身攻击是混着走的——注 19 说哈氏想用「孩子气的诡辩」去证明布鲁格曼是半个希腊人 (L675-L683), 注 44 说他那番话是「往人眼里撒灰」, 因为「作品才显出一个人」 (L872-L874), 注 45 干脆拿「多毛的巨人, 脚下却踩着玻璃鞋」揶揄他 (L885-L903); 而正文对若干关键事实 (谁在 1880 年代真正挡住了科昂托的洪流, 注 23, L729) 也只是断言, 无法在本电子本内复核; 再加上正文自承「不能深入语法细节」 (L287-L289), 学术分寸失衡, 可信度只能给 80。故 80。

«Δεν πάει πολύς καιρός, μια μετάφραση της Γραφής σε λαϊκιά λαλιά κατάντησε, όπως είναι γνωστό, μέσα στης Αθήνας τους δρόμους σε στάση με θυσία αρκετών ψυχών.»

这三行把一本德文比较语言学著作一举放进希腊当下: 「Γλωσσικό Ζήτημα」(语言问题) 与马其顿问题、克里特问题、经济问题并列为压在民族身上的四件事 (L230-L232), 而最容易点燃街头的引信就是圣经的口语化翻译——它在雅典的街道上以「牺牲了许多灵魂」的代价出现 (L233-L235)。这句预言的分量在于: 口语化的圣经译本正是日后现代希腊语成形的关键一步, 而这场为它付出的社会代价 (教会、学界、保守派的反弹) 恰恰是作者所描述的「书写者与不识字者之间那道深渊」 (L104-L130) 的现实版本。今天重读这本书, 它的价值恰恰在这里: 它记录了一个至今仍在争论的题目, 而且记录的是论战正在发生时的现场语气, 不是事后的教科书结论。扣分在于作者的收尾是一声叹息 («Ας ελπίζουμε λοιπόν, τι άλλο;», L558-L559), 对结局的预测力有限; 本卡也未把后来希腊语政策史 (口语化新约、1976 年宪法) 与本书逐条对照, 这部分见 VN 3 (待核)。故 89。