Η τρικυμία

«γιατί πρέπει να παραστήσω μπροστά εις τούτο το νέο τέρι κάποιο παιγνίδι της τέχνης μου· το έταξα και το προσμένουν από με.»

这一句是全剧机关的说明书: 普罗斯佩罗对爱丽儿下令, 要把岛民召来演一出魔术, 目的不是娱乐而是设套——让那三个叛徒以为眼前是一场庆典, 其实是审问。整部剧的因果链由此单向锁定: 先造风暴把人赶下船, 再用幻象把人锁在老树林, 再用舞会做舞台, 让爱丽儿化作女妖当场戳穿, 最后才轮到宽恕。扣分在于这份导流图在希腊译本里被粗化: 全书只印出八处场次标题, 第二幕首场根本没有标题, 第四幕把舞会与猎犬追捕压进同一场, 场景切换的铰链被磨平, 读者要靠自己补齐段落归属。故 87。

«Ο βασιλέας με τον αδελφό του και με τον αδελφό σου μένουν κ' οι τρεις έξω φρενών, και οι άλλοι, γιομάτοι θλίψη και τρομάρα, τους κλαίνε· αλλ' εξόχως ο αγαθός γέρο — Γονζάλος, καθώς τον είπες — τα δάκρυά του καταβρέχουν τα γένεια του»

这一段是爱丽儿向普罗斯佩罗报告三个逆臣的下场, 也是全书群像的分水岭: 国王、安东尼奥、塞巴斯蒂安三个人「μένουν κ' οι τρεις έξω φρενών」——一起被关在幻觉里发疯; 其余随从「γιομάτοι θλίψη και τρομάρα」围着他们哭; 而老臣贡萨洛的眼泪「καταβρέχουν τα γένεια του」, 一直流到胡子上。三句话把一群人的性格分层排开: 三个主谋共一种疯, 一群随从共一种怕, 一个老人独有一种悲。译文用现在时的动词把报告写成现场, 读者不是被告知结果, 而是被领到树林边看。扣分在宫廷群像的另一半: 阿德里安与弗朗西斯科几乎只剩名字, 米兰达与斐迪南的爱情独白偏抒情而缺回环。故 90。

«ΣΕΒΑΣΤ. Φάουσα στο λάρυγγά σου. άπονο σκυλί, φωνάρα και βλάσφημε! ΠΛΩΡ. Δουλεύτε σεις, κάνε. ΑΝΤΩΝ. Στη φούρκα, σκυλί, στη φούρκα! ληστή, που άλλο δεν ξέρεις ειμή να κάνης αντάρες και να βρίζης· σκιαζόμασθε να πνιγούμε λιγώτερό σου.»

这一段是全剧节奏最紧的地方: 塞巴斯蒂安骂一句, 舵手回一句, 安东尼奥顶两句, 三个人没有一句废话, 没有一句解释, 全靠语气和身体动作把政变前的火药味顶出来。第一幕第一场就用这种接力把观众拽进风暴里, 是极老练的写法。扣分在后半程: 普罗斯佩罗向米兰达交代前史的长段落把速度压到近乎静止, 译者随书附的长篇评论更是散文体, 连续两百多行不带情节; 电子本又把近百行版权说明与题页放在正文前面, 读者真正进入戏剧之前已经跨过两个速度很慢的门槛。故 86。

«νεφελοστεφάνωτοι πύργοι, τα λαμπρά παλάτια, οι ιεροί ναοί, και αυτή η μεγάλη σφαίρα, ναι, και όσα χωράει, όλα θα λυώσουν και όπως τανυπόστατο τούτο θέαμα εσβύσθη, ομοίως κ' εκείνα μήτε τρίμμα θαφήσουν κατόπι τους· είμεθα φτειασμένοι ωσάν τα ονείρατα, και τη μικρή ζωή μας περιζώνει ένας ύπνος. Φίλε μου,· είμαι συγχυσμένος· υπόφερε την αδυναμία μου· ο νους μου, του γέρου, είναι σκοτισμένος.»

这一段是希腊译文最有分量的地方: 普罗斯佩罗拆掉自己布的幻影世界, 说那些云顶的高塔、华美的宫殿、神圣的庙宇连碎片都不留, 随后落到一句「είμεθα φτειασμένοι ωσάν τα ονείρατα, και τη μικρή ζωή μας περιζώνει ένας ύπνος」——把一场盛大的排演说成一场梦。译笔在这里既保留了书白体的骨架, 又用 φτειασμένοι 这样的口语词把句子拉回人声, 同一段里庄严与亲昵互相抵消, 随后又缩回一句「είμαι συγχυσμένος」的自陈。扣分在长句: 十九世纪希腊语书白体爱用从句套从句, 抒情段常常一句到底, 读者需要回头重读; 译者又自陈只随原词表作少量变体, 词义并未现代化。故 91。

«Δήμητρα, πολύδωρη θεά, οι πλούσιοι καρποί σου, γέννημα, στάρι, κριθάρι, λαθήρι και βρώμι· τα βουνά σου τα χορτερά, που βόσκουν τα πρόβατα, και οι λειμώνες σου γιομάτοι αχυροσκέπαστες καλύβες, που αυτά ξενυκτίζουν η ροδοκρινοστόλιστες ακροποταμιές σου, τες οποίες με την προσταγή σου ο υγρός Απρίλης περιντύνει, να φτειάσουν η κρυόκαρδες νύμφες παρθενικά στεφάνια·»

这段召唤把岛的另一面交出来: 伊里斯向得墨忒耳数点大地所出——麦、稞、大麦、扁豆 (στάρι, κριθάρι, λαθήρι, βρώμι), 牧羊的山坡, 铺满干草的草甸, 玫瑰蓟花丛, 湿漉漉的四月为冻心的处女编的花环, 以及被树荫遮蔽的森林。剧的世界因此不是背景板, 而是一个有农时、有花期、有丰歉的岛, 宫廷众人上岸后先谈甜空气与草皮, 卡利班抱怨太阳把海底的污物冲上岸, 舞会就在同一片田上举行, 逆臣的锁也在同一片林里。扣分在社会的厚度: 那不勒斯王位的继承压力在译本里只以旧敌一语带过, 宫廷与奴隶之间的层次几乎被压成两档, 岛上的政治因此比原作更抽象。故 87。

«Ω! τους είδα, και επόνεσα με τους πονεμένους! ένα ωραίο καράβι, που είχε βέβαια μέσα του κάποια αξιόλογα πλάσματα, κατασυντριμμένο!»

这一段是全书的道德钩子: 米兰达没有先问自己做错了什么, 而是先哭那条船和船上的人——「Ω! τους είδα, και επόνεσα με τους πονεμένους!」 她替陌生人哭, 于是读者在还没听见普罗斯佩罗解释之前, 就已经站在了受害者的位置上。译本把这一段放在第一幕第二场开头, 位置和分量都对。扣分在开篇的物理起点: 电子本把近百行版权说明、题页与角色表挡在正文前, 真正的第一场是一段劈头盖脸的骂街, 用的是吼叫而不是悬念; 译本给水手与船长的笔墨极少, 抓人的只剩那一句「Όλα χαμένα! στα πατερμά μας!」 故 85。

«Τάκαμ' όλα για την φροντίδα πώχω για σε, (για σε, μονάκριβή μου θυγατέρα!»

这一句是《暴风雨》最核心的发明: 普罗斯佩罗当面向女儿说明, 他的魔术全部只是为了她好——「Τάκαμ' όλα για την φροντίδα πώχω για σε」。于是一个巫师不再是权力人物, 而是一个把法术用成教养的父亲; 全剧后来的恐怖 (女妖、追捕、锁链) 之所以能成立, 正是因为观众先被说服这套法术是善意的。译文原样保留了这个双重结构, 一点都不折扣。 扣分在于这类发明属于原剧, 译者层的新意主要在语言与随书长评。故 89。

«Αλλά τούτη τη μαύρη μαγεία τώρα την αθετώ, και αφού διορίσω κάποια ουράνια μουσική (ολοένα το κάνω) να ενεργήση στα λογικά τους το σκοπό μου, για τον οποίο γίνεται τούτο ταέρινο μάγευμα, συντρίβω τη ράβδο μου, την θάφτω κάποσες οργυιές μέσα στη γη, και κάτω, σε βάθη, που ποτέ δεν τα έπιασε το σκανδήλι, βυθίζω τη βίβλο μου.»

这一段是全剧的收束机关: 普罗斯佩罗先让爱丽儿奏乐, 好让那三个逆臣在幻觉里自己招供, 然后当众废掉自己的法术——他折断魔杖, 把它埋进没人捞得着的深地, 最后把自己的书沉到最深处。这不是惩罚敌人, 而是把施法者本人从这个故事里注销掉: 没有杖, 没有书, 就没有下一场魔术, 戏才可能结束。译本的这一段仍是希腊语书白体的长句, 层层叠进, 收得很慢。扣分在译本的后半程: 剧本的《ΕΠΙΛΟΓΟΣ》把请求宽恕写成对观众说话, 而书末真正的最后一页却不是谢幕, 是关于卡利班的一条脚注。故 88。