La Libro Ruth

«Kaj Ruth rediris: ne petegu min, por vin forlasi kaj reiri de vi, cxar kien vi iros, mi (_ankaux_) iros kaj kien vi pasigos la noktojn mi (_ankaux_) pasigos, via nacio estas mia nacio kaj via Dio estas mia Dio. (17) Kie vi mortos, mi mortos, kaj tie oni min enterigos, tiel Dio min punu kaj punegu, se ecx la morto faros disigon inter ni.»

这是全书因果链最硬的一处: 路得先拒绝离开 («ne petegu min, por vin forlasi kaj reiri de vi»), 再用两个并列的 «mi (_ankaux_)» (L168-L169) 把婆婆与故乡一并认下, 并以 «via nacio estas mia nacio kaj via Dio estas mia Dio» (L169-L170) 把民族与神一并认下, 最后以一句带诅咒的 «se ecx la morto faros disigon inter ni» 把承诺变成誓。前面三节交代动机 (饥荒 L136-L138、丈夫与儿子之死 L142-L146、婆婆三次劝返 L151-L165), 后面两章交代兑现 (拾穗与问答 L192-L206、夜访 L258-L295、赎亲与成婚 L304-L339), 一条线没有断口。扣分在于冲突几乎全由制度条文推动, 人物内心一句不写: 改名 (L176-L180) 与誓约 (L167-L172) 都是外部动作, 情节清楚而情绪被压平, 故 80。

«Kaj Boaz respondis kaj diris al sxi: al mi estas jam raportita cxio, kion vi faradis kun via bopatrino post la morto de via edzo, kaj vi forlasis vian patron, patrinon kaj patrujon, kaj iris al nacio, kiun vi ne konis hieraux kaj antauxhieraux.»

这一句是全书对路得这个人的定性, 而且是借波阿斯之口给出的: 他没有赞美容貌或身世, 只列了三件事实 —— 丈夫死后她与婆婆一同做的事 (L216-L217)、她离开父母兄长的举动 (L217)、她去了一个前天昨天都不认识的国家 (L218)。这让路德的形象从一开始就落在行为上而不是同情上。拿俄米也有自己的动作 (三次劝返 L151-L165、把名字改成 Mara L176-L180), 配角 Arpa 在同一段劝返里一次离场 (L143-L144、L164-L166) 就再无踪迹。扣分在于第四章那十位长老与十位男丁 (L307-L333) 纯粹是见证程序, 而波阿斯除了一句安慰 (L275-L279) 外几乎没有私人一面, 故 78。

«Kaj kiam farigxis noktomezo, la viro ektimis, kaj li ekpalpis kaj (_eksciigxis ke_) jen virino kusxas apud lia piedujo.»

第三章最紧的一处用一句时间标记就把整夜收拢: 饭毕、心动、到麦秸场、到半夜醒来, 其中 «Kaj kiam farigxis noktomezo» 把读者直接推到转折点上, 节奏是往上走的。前面更极端: 十年居留压成一句 «ili logxis tie cxirkaux dek jarojn» (L144-L145), 两个儿子的死压成一句 (L145-L146)。但作为一本书, 它的节奏被正文以外的材料两次打断: 前面有约 60 行的题页与《Antauxparolo》序言 (L47-L102), 后面有正字法说明 (L106-L125) 与转录者附记 (L358-L370); 故事本身只占 220 行 (L133-L353), 一本七百多行的书里读者真正在读的故事不到三分之一, 故 76。

«Ne nomu min "Naomi" (= _agrablulino_), sed nomu min "Mara" (= _maldolcxulino_), cxar la Cxiopova tre min maldolcxigis.»

这一句是全书的文眼所在: 拿俄米不许人叫她 Naomi, 要人叫她 Mara, 译者随即在括号里给出两个词的词义 —— 名字由喜悦改成苦楚, 全书的题就在这里。译笔克制: 通篇 «Kaj» 起句 («Kaj Boaz iris al la pordego», L304), 节号与加词注并排 («jugxis (= _regis_)», L136; «(_ganton_)», L323), 使行文像一部被朗读的经卷而不是散文。扣分在可读性: 本书的 x 标变音 (cx=ĉ, gx=ĝ, hx=ĥ, sx=ŝ, ux=ŭ, 见 L112-L116) 让今天的世界语读者几乎无法连读, 加上偏旧的词序, 故 82。

«Dio donu la edzinon, kiu venas vian domon, kiel Rahxhel kaj Lea, kiuj ambaux konstruis la domon Israel, akiru havon en Efrash, kaj havu bonan nomon en Beshlehxhem.»

第四章第 11 节的祝福是全书世界的浓缩: 祝新人像 Rahxhel 与 Lea 那样 «konstruis la domon Israel», 在 Efrash 得产业, 在 Beshlehxhem 得美名 —— 一句里同时装进了家谱、母系祖先、土地与城。世界的物质面也在: 城门、长老席、麦秸场、量麦的 «efa» (L233)、赎亲时脱鞋与掷杖的旧俗 (L321-L325)、十位男丁与十位长老的见证 (L307-L333)。扣分在于这个世界几乎是空的: 摩押一侧除 «kampoj de Moab» 一句 (L137-L141) 再无描写, 人物吃饭、睡觉、收割的细节也仅止于一句, 一切靠译者的括号注代为交代, 故 75。

«En la tagoj, kiam jugxis (= _regis_) la jugxistoj, estis malsato en la lando, kaj el Beshlehxhem Jehuda foriris homo, por logxi en kampoj de Moab, li, lia edzino kaj liaj du filoj.»

第一句就把三件事交出来: 时代 («En la tagoj, kiam jugxis»)、灾荒 («estis malsato en la lando») 与方向 («el Beshlehxhem Jehuda foriris homo»), 第二句补上家庭 («li, lia edzino kaj liaj du filoj») —— 读者在半行之内就知道谁、要失去什么、要往哪里去, 这是旧约短卷最干净的开场法。译者还在 «judges» 旁立刻加注 («= _regis_»), 说明他清楚这一句对不懂希伯来史的读者有多难。扣分在于钩子被前置材料推后: 前面压着 60 余行的题页、出版社信息与《Antauxparolo》序言, 真正进入故事要到 L133 之后, 故 82。

«cxar nia lingvo, kiu estas kreita por esti internacia, devas prezenti cxion kiom eble pli precize, ol aliaj lingvoj, kaj tial cxe l'skribado de nomoj, kiuj havas sonojn ne havantajn literojn en nia alfabeto, ne povinte skribi ilin precize, mi almenaux faris signojn, per kiuj la filologo aux la orienta naciisto ilin ekkonu kaj povu ilin diferencigi de l'sonoj proksimaj al ili.»

这一段是本书真正的创造所在: 译者说世界语是 «kreita por esti internacia» 的, 因此必须 «prezenti cxion kiom eble pli precize, ol aliaj lingvoj»; 遇到希伯来语音里没有对应字母的音, 他不迁就欧洲拼法, 而是 «mi almenaux faris signojn, per kiuj la filologo aux la orienta naciisto ilin ekkonu kaj povu ilin diferencigi de l'sonoj proksimaj al ili» —— 本书正文里的 cx/gx/hx/sx/ux 正是这套记号。配套的还有两件: 一套自订的加词注体例 (L82-L83, 实例 L136、L323、L348) 与一份丛书计划 (L92-L98)。扣分在于这套记号只在本卷生效, 且他承诺的音译表在电子本里只剩一行占位, 读者无法据卷内材料复原全貌, 故 80。

«Obed naskigis Jisxaj'on, kaj Jisxaj naskigis David'on. Fino.»

全书收在纯家谱: «Obed naskigis Jisxaj'on, kaj Jisxaj naskigis David'on.», 然后一个 «Fino.》。这是一个把外族女子写进以色列血脉链的收束, 形式上极干净, 与第四章第 11 节的祝祷 (L334-L336) 和第 16 节拿俄米抱孙 («Kaj Naomi prenis la infanon kaj metis sur siajn genuojn kaj estis lia vartistino.», L345-L346) 构成三级递进: 祝祷、抱孙、家谱。扣分在于全收得太快: 第三章那场夜访的紧张 (L268-L295)、波阿斯的犹疑 (L279-L283)、路得那句 «cxion, kion vi diros al mi, mi faros» (L266) 都没有被回收, 也没有一句心理收束, 读罢只觉事已办妥而非人心已安, 故 74。